2.Жаттығулармен жұмыс:

1-жаттығу. Берілген сөйлемдерді сөйлем мүшелеріне талдаңдар.

Таң ата жау шабуылға шықты. Шабуыл тағы тойтарылып тасталды.

Түс кезінде батальон командирі Гундилович бізге байланысты - сын жіберді. Ол комаңдирдің бұйрығын жеткізді. Бұл ұрыста Төлеген ерекше ерлік көрсетті. Күн кешкірген кезде "Бородиноға" генерал Чистяков пен полковник Капров келді. Оларға Гундилович болған жағдайды баяңдады.

2-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерден тура және жанама толықтауыштарды табыңыз.

Онымен бірге ыстық от-жалын толқыны ғаламат екпін-күшпен тарап жатты. Көрінбейтін сәуле-радиация да жан-жаққа тарап жатты. Осы өңірде қырық жыл бойы болған апаттың көлемін есептеу мүмкін емес. Табиғаттың бүлінгені, жан-жануарлар дүниесі мен халық шаруашылығына қаншама залал келтірілгенін былай қойғанда, сол жердің халқына қанша қайғы әкелді. Адамзатты қыруға, адам баласы жасаған байлықты жоюға арналған мұндай жойқын қарулардың қарапайым халыққа еш керекгі жоқ. Қазақстан жерінде шаруашылық мақсатқа деп те кіші жарылыстар жасалып тұрған.


3. Мәтінмен жұмыс

1. Мәтіндерді қазақ тіліне аударыңыз.

2. Мәтіндер бойынша сұрақтар құраңыз.
Товары

Человеческие нужды, потребности и запросы наводят на мысль о существовании товара для их удовлетворения.

Товар – все, что может удовлетворить потребность или нужду и предлагает рынку с целью привлечения внимания, приобретения, использования или потребления.

Предположим, женщина испытывает нужду выглядеть красивой. Все товары, способные удовлетворить эту нужду, мы называем товарным ассортиментом выбора. Этот ассортимент включает в себя косметику, новую одежду, курортный загар, услуги косметолога. Пластическую операцию и т.д. Но не все эти товары желательны в одинаковой степени.

Если товар полностью удовлетворяет потребности человека, то будет называться «идеальным товаром». Чем полнее соответствует товар желаниям потребителя, тем большего успеха добьётся производитель.

Мораль заключается в том, что производители должны отыскивать потребителей, которым они хотят продавать, выяснить их потребности, а за тем создавать товар, как можно полнее удовлетворяющий эти потребности.

Товаром можно назвать все, сто способно оказать услугу, то есть удовлетворить нужду. Помимо изделий и услуг, это могут быть личности, места, организации, виды деятельности и идеи. Потребитель решает, какую именно развлекательную передачу посмотреть по телевидению, куда отправиться на отдых, каким организациям оказать помощь, каким организациям оказать помощь, какие идеи поддержать.
Маркетинг

Маркетинг – вид человеческой деятельности, направленный на удовлетворение нужд и потребностей посредствам обмена.

Маркетинг – это человеческая деятельность, так или иначе имеющая отношения к рынку. Маркетинг – это работа с рынком ради осуществления обменов, цель которых – удовлетворение человеческих нужд и потребностей.

Процесс обмена требует работы. Тому, кто хочет продавать, необходимо их на рынок, складировать, перевозить, договариваться о ценах и т.д. Основу деятельности маркетинга составляет такие занятия, как разработка товара, исследования, налаживание коммуникаций, организация распределения, установления цен, развертывание службы сервиса.

Хотя обычно считается, сто маркетинг – удел продавцов, занимаются им и покупатели. Домохозяйки осуществляют собственный «маркетинг», когда занимаются поисками нужд им товаров по ценам, которые они готовы заплатить. В поисках дефицитного товара снабженцу фирмы приходится выискивать продавцов и предлагать им заманчивые условия сделки.

Бақылау сұрақтары:



  1. Сөйлемдердің түрлерін ажыратыңыз

  2. Сұраулы сөйлемдерді мысалдар арқылы келтіріп, анықтамасын айтыңыз.

Әдістемелік нұсқаулар:

1. Семинар тиімділігі мақсат қоя білу, мәселелерді шешу, түсінік беру, орындау әрекетін қадағалау, ережені еске салуы.

2. Семинардың алдында терминдерді және түсінікті нақтылауы,

3. Семинар сабағындағы пікір-таласта қатысушылардың ойларының бір пікірге келуі тиіс.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. З.Күзекова, Г. Қарақұсова. Жоғарғы оқу орындарының эканомика факультеттеріне арналған. А.1997,1999.

2. Ш.Б Сейтова. Ана тілің –асыл қазынаң. Семей 2001.

3. Т.Т Аяпова. Қазақ тілі. Негізгі оқулық

4. Т.Т.Аяпова. Қазақ тілі. Үй кітабы

5. Ш.Б.Бектұров. Т.Ш. Бектұрова. Қазақ тілі. А. 2002.


Практикалық сабақ 3.

Сөйлем мүшелері, сөйлемнің тұрлаулы мүшелері, тұрлаусыз мүшелер.

Сабақтың мазмұны:



  1. Сөйлем мүшелері. Сөйлем мүшелері туралы түсінік. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері.

  2. Жаттығулармен жұмыс

  3. Мәтінмен жұмыс

Сабақтың мақсаты:

Сөйлем мүшелерін практикалық жолдармен меңгерту

Сөйлем құрамында тұрса да, сөйлем мүшесі бола алмайтындар: 1) шылау, одағай сөздер, көмекш етістіктер; 2) қаратпа сөздер.

Сөйлем мүшелері құрамына қарай дара және күрделі мүше болып бөлінеді.

Толық мағыналы бір сөзден болған мүшені дара мүше дейміз.

Мысалы: Бізде спортшы жастар көп.

Күрделі сөзден, тұрақты тіркестен не сөз тіркесінен болған мүшені күрделі мүше дейміз.

Мысалы:

Кешке шейін

(күрделі сөз) балықшылар судан

екі рет

(сөз тіркесі) ау шығарды.

БАСТАУЫШТЫҢ ЖАСАЛУЫ



Бастауыш құрамына қарай екіге бөлінеді



БАЯНДАУЫШТЫҢ ЖАСАЛУЫ



Баяндауыш құрамына қарай екіге бөлінеді


СӨЙЛЕМНІҢ ТҰРЛАУСЫЗ МҮШЕЛЕРІ







2. Жаттығулармен жұмыс

1-жаттығу.

Сөйлемдердегі бірыңғай мүшелер қандай сөйлем мүшесі екенін және бір-бірімен қалай байланысып тұрғанын көрсетіңдер.

1. Қалың қара сақалды, нұрлы жүзді, үлкен көзді, үстіне қынаға боялған тон, аяғына ұзын қонышты қара етік киген Сүлеймен қарт алдымыздан жолықты. 2. Дайрабай әрі күйші, әрі әнші, әрі ақын адам болған.

3.Жұмыскерлер нәрселерін, саймандарын, ыдыс-аяқтарын, қоқыр-соқырларын жинап түйіп, көшуге даярланып жатыр. Олар жапырласып, шуласып, сабырласып, бөлініп-бөлініп, нәрселерін тасырлатып, тез апыр-жапыр вагондарға міністі.

4. Отарба Көкшетау қаласының вокзалынан жүріп кеткеннен кейін біраздан соң, Бұзаубақ, Хасен, Сатай, Әзімхан, Қалкендер әбігер бола қалды. Ал, бала, бүгіннен бастап мына болат сүңгі әрі қаруың, әрі серігің. Төзімділік, сабырлық пен ептілік - балқытушының басты қасиеті. Келгендер Құнанбай мен Алшынбайдың екі жағынан жарыла отырды. Толық дөңгелек денелі, қызыл жүз, ақ сақалды Алшынбай тірсек жең, қара комзолдың сыртынан пұшпақ ішігін желбегей жамылып отыр екен.


2-жаттығу.

Төмендегі сөздерді бірыңғай мүше етіп сөйлем құраңдар. Бірыңғай мүшеге ортақ жалпылауыш сөздерді өздерің ойлаңдар.

Үлгі: Алматы, Қарағанды, Шымкент, Семей, Ақмола - бәрі де Қазақстанның ірі қалалары. Қазақстанның ірі қалалары

мыналар:

Алматы...
1. Қазалы, Жаңақорған және Шардара (Сырдария өзенінің бойындағы су электр станциялары). 2. Көксерке, алабұға, таутан, ақмарқа, қаяз, ақкөз, қылыш-балық, аққайран, мөңке, шармай (Қазақстан суларындағы балықтар).

3-жаттығу.

Мына сөздерді жалпылауыш сөздер етіп, сөйлем құраңыз.

Бәріне, мыналар, үшеуі, баршасы, оқушылар, бәрін, төрт жігіт.


4-жаттығу. Көшіріп жазып, айқындауыштың түрлерін көрсетіңіз.

Мұражайға және пәтер-мұражайға келушілер бірнеше есе көбейді. Дәлет кітаптарды әсіресе көркем әдебиетті көп оқитын. Маресьев пен Петров далада жерге жайылған плащ-палаткада жатпақ болды. Өткен күні инженер-техниктер мен шахтерлердің өндіріс мәжілісі болып өткен. Есіктен қарт шахтер Бейсен кірді. Оңтүстік жақтағы үлкен барактағы кабинетте алып шахта құрылысының начальнигі Шектібай отыр. Телефоншы Сәмет ағаш арасында тұрған полк штабымен сөйлесіп жатыр. Ер Өтеген олардан қорықпады, шынықты. Мағаш пен Кәкәтай бұл күндерде орысша кітаптарды, әсіресе жеңіл тілмен жазылған романдрды, көп оқитын. Далада қызу жұмыс мақта жинау кезі болатын Ұлы Ньютон бірде өзі ашқан жаңалықтарында алыптарға өзіне дейін өмір сүрген ұлы ғалымдарға сүйенгенін айтқан болатын. Қара далада желге шыдамды тамыры мықты шөпттер, мысалы, көкпек, жусан, баялыш, бетеге өседі. Біздерге, қарттарға, жастар сияқты өмір сүруге тура келеді. Жоғары, яғни жиілігі күшті, дыбыстар белгілі бір бағытпен, қатарланған "дыбыс сәулелері" арқылы тарайды.


3.Мәтінмен жұмыс



  1. Мәтінді еркін аударма түрінде орыс тіліне аударыңыз.

  2. Мәтінді оқып шығып әңгімелеп беріңіз.

  3. Мәтінді бірнеше бөлімге бөліп, әрқайсысына тақырып ойластырып,алған тақырыптарыңызды негіздеңіз.

«ЖЕТІ ЖАРҒЫ»
Қазақ хандығының ішкі, сыртқы жағдайы қиындағын кезде Жәңгір ханның баласы Тәуке хан қырық жылға жуық уақыт хан болды. Қазақ елінің басын біріктіру мақсатында қазақ билері Төле, Қазыбек, Әйтекемен бірлесе отырып, ХҮІІІ ғасырдың бас кезінде «Жеті жарғы» қазақ заңдарының жиынтығын жасады. Заң жинағында қазақ өмірінің басты-басты төмендегідей салалары қамтылған.

Бірінші – жер дауы. Көшпелі халықтың өмірінде жердің шешуші маңызы бар. Қыстау, жайлау, жайылым, қоныс мал баққан елдің атадан балаға қалдыратын еншісі. Жер – тіршілік ортасы, ата-бабасынан бері иеленіп келген халықтың келісімінсіз басқаға беруге, сатуға болмайды.

Екінші сала – үй ішіндегі тіршілікке, сол отбасындағы адамдардың өзара қатынасына байланысты. Әке мен бала, ене мен келін, үлкен мен кіші арасындағы қарым-қатынас. Әсіресе үлкенді сыйлауға, ата-ананы құрметтеуге, жастарды адамгершілікке, имандылыққа тәрбиелеуге баса көңіл бөледі.

Үшінші сала – ұрлыққа, барымтаға кедергі қоюды көздейтін, халықты адалдыққа, таза еңбекпен күнелтуге бағыттайтын заңдар.

Жарғының төртінші саласы – ел мен ел, халық пен халық, ру мен ру арасындағы дау-жанжалдарды әділдікпен шешуді мақсат етеді.

Бесінші топқа – ел бірлігін сақтауға, Отанын қорғауға, сыртқы жауға тойтарыс беруге, жасақ құруға, сардар сайлауға бағыттайтын баптар жатады.

Жарғының келесі бір тармағы - құн дауына арналған. Айыр көмей, жез таңдай атақты үш төбе би «Қанға қан», «Қанды кек», «Ескіден келе жатқан жау» дегенде бірден ойға оралатын қатыгездікті жұмсартудың жолын қарастырған. Онсыз да өлімнің аз емес екенін, жаттан жат емес жақыннан жау іздемеу деген ізгі ниетпен өлім жазасын жұмсартып, құн төлеумен ауыстырған.

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.

Барлық мамандықтарға арналған «Қазақ тілі» - бет 2


түрі

Хабарлы сөйлем



Сұралы сөйлем



Бұйрықты сөйлем



Лепті сөйлем



ереже

Хабарлау, баяндау, суреттеу мақсатында айтылатын сөйлем.

Бір нәрсе жайында сұрап білу мақсатында айтылатын сөйлем.

Бұйыру, тілек-өтініш ету мақсатында айтылатын сөйлем

Сөйлеушің көңіл-күйін (қуану, ренжу, өкіну т.б.) білдіру мақсатында айтылатын сөйлем.

тыныс белгісі

Сөйлем соңыны нүкте қойылады.

Сөйлем соңына сұрау белгісі (?) қойылады.

Сөйлем соңыны леп белгісі (!) қойылады.

Сөйлем соңына нүкте немесе (көтеріңкі интонациямен айтылса) леп белгісі (!) қойылады.

жасалу жолдары

1. Сұрау есімдіктері арқылы; (кім? не? Қанша? Қандай? т.б.)

2. Сұраулық шылаулар арқылы; (ма, ме, па, пе, ба, бе, ше т.б.)

3. Оқшау, көмекші сөздер арқылы (ә, сірә, қайтеді, шығар т.б.)


Бандауышы бұйрық рай арқылы

1.Одағай сөздер арқылы (қап, әттеген-ай, пай-пай т.б.)

2. Күшейткіш мәнді сөздер арқылы (не деген, не еткен, қандай, шіркін, ғажап т.б.)

3. Демеулік шылаулар арқылы (-ау,-ақ,-ай т.б.)

4. Интонация арқылы



мысалы

Ертеңіне ол ақсақалмен ұзақ әңгімелесті. Ақырын соққан самал шалқар қөлдің ақша бетін аймалап сүйгендей болады.

Сен оны танисың ба? Сен оны танимасың? Енді арманың жоқ шығар? Сен ауылға бардың ғой, иә? Қазір ол келіп қалса ше? Оған өлең ұналы білім, сірә? Қай бала? Қашан болды? т.б.

Сөйлемді жазып шық. Бұны оған айтпа. Жүр, тез аяғыңды бас! Тыныш отыр! Кел, балалар, оқылық! Кел, жүгірейік! Жылқыны тез қайырыңдар! Дауысынды тым болмаса бір шығаршы!

Қап, мынау жығылды-ау! Пай-пай, мынаның шабысын-ай! Ә, сені ме, бәлем! Бейшара-ай, мынаның тарта алмай келе жатқанынын-ай!

ТҰРЛАУЛЫ МҮШЕ



БАСТАУЫШ – сөйлемде атау септігінен тұрып, іс-оқиғаның иесін білдіреді. Сұрақтары: Кім? Не? Кімі? Несі? Кімім? Нем?

БАЯНДАУЫШ – бастауыштың жай-күйін, оқиғаның қай шақта болғанын білдіріп, сөйлемді тиянақтап тұрады. Қай сөз табынан болса сол сөз табының сұрағына жауап береді.

Сөз табы



Шарты



Мысалдар



Зат есім

Кез келген з.е.

Базаралы

Апанасты қатты ұнатқан жүзбен қарап отыр (М.Ә.).

Есімдік:

жіктеу, сілтеу, өздік, белгісіздік, жалпылау



Зат есім орнына қолданылатыны

Сіздер

бізге көп нәрсе үйреттіңіздер.

Бұл

– көктем желі.

Өзіңіз

ақын екенсіз ғой?!

Бәрі

де осы келісімге ден қойды.

Әркімдер

тілек-ұсыныстарын айтты.

Сын есім

Заттану

Үлкендер

бала мінезіне сүйсініп қалды.

Сан есім


Үшеуі

суыт жүріп кетті.

Сегіз

екіге бөлінеді.

Етістіктің: есімше, тұйық түрі

Заттану

Оқыған

білер әр сөзді (Абай).

Оқу

инемен құдық қазғандай.

Дара бастауыш

(Бір сөзден болады)



Күрделі бастауыш

(Екі не одан да көп сөздер болады)



Ұлжан – тартымды болумен қатар, сыншы да ана.

Жасалу жолдары:

1.

Сөз тіркесінен

:

Кеншілер сарайы

адамға лық толы.

2.

Негізгі сөз бен көмекші есімнің байланысынан

:

Ырыс алды

- ынтымақ.

Еңбек түбі

– береке. 3.

Заттанған күрделі сын, сан есімдер және етістіктің есімше тұйық етістік тұлғаларынан

:

Жиырма бес

маған қайтып келсе ғой.

Сөз табы



Мысалдар



Етістік

Шопандар қалашығында электр шамы

жарқырайды.

Оқушылардың ең басты міндеті – жақсы

оқу.


Зат есім

Дәрігер – ардақты

мамандық.


Сын есім

Біздің қатарымыз болаттай

берік.


Сан есім

Бұлар

он бес.



Есімдік

Біздің қақпан

әне.



Дара баяндауыш

(Бір сөзден болады)



Күрделі баяндауыш

(Екі не одан да көп сөздер болады)



Қорықтағы басты тұлға –

қорықшылар.



Жасалу жолдары:

1.

Сөз тіркесінен

:

Ұзақ ауданы – облыстың ең жарық ауданы.

2.

Күрделі етістіктен.

Ауыл мәдениеті де өсіп келеді.

3.

Күрделі сан есімнен.

Биыл жасым отыз сегізде.

4. Тұрақты сөз тіркесінен жасалады.

Шошығанынан шешесі есінен танып қалыпты.

Анықтауыш

Зат есімнен болған мүшеленің сын – сипатын анықтап тұрады. Сұрақтары: қандай? қай? кімнің? ненің? неше? нешінші? қанша? қайдағы? қашанғы?



Анықтауыштың жасалу жолдары


сын есім



есімдік



Зат есім



Сын есім



есімше



Зерделі қыздың зерек ойы қиядағы жұмбақты іліп әкетті. Олар шалғай ауылдарды аралап шықты.

Бұл сөз оған қатты әсер етті. Кейбір аңдар ертемен азықтануға шығады.

Өзен бойында қора-қора қой жайылып жүр. Олар ағаш есікті сындырып ішке кірді.

Оныншы сыныпта бұл тақырыптарды өткен едік. Волейболды алты ойыншы ойнады.

Айтқан сөзің дәл келсе, саған сыйлығым бар. Оқығаннын беті жарық.

Анықтауыш құрамына қарай екіге бөлінеді:



Дара анықтауыш

( бір сөзден тұратын анықтауыш)


Мысалы. Ұлыған қасқырды көріп зереқұтымыз қалмады. Сары жапырақтар жерге түсіп жатыр. Баланың даусы естіледі.

Күрделі анықтауыш

(кемінде екі сөзден тұратын анықтауыш)


Жасалу жолдары:

  1. Тұрақты тіркестен:



Олардың қыл өтпестей татулығы елге үлгі - өнеге болып отыр.

2.

Күрделі сөзден:

Қара торы бірінші келді.

Қолында сары-қызыл гүлдер бар.



Толықтауыш

Іс-оқиған заттық мағына жағынан сиппатайды.

Сурақтары: кімге? неге? кімді? нені? кімде? неде? кімнен? неден? кіммен? неммен? (атау мен ілік септіктерінен басқа септіктердің сұрақтарына жауап береді.)


Толықтауыш құрамына қарай



Дара толықтауыш

(бір сөзден тұратын толықтауыш)


Мысалы: Жіңіше бір қос ат келеді. Оны ешкімге көрсетпе.

Күрделі толықтауыш

(кемінде екі сөзден тұратын толықтауыш)

Жасалу жолында:


  1. Тұрақты тіркестен:



Қорыққанда Отанын сататын су жүректерден қорқу керек.

2.

К

ү

рделі сөзден:

Олар аттарды қара торысын таңдап алды.


Толықтауыш мағынасына қарай



Тура толықтауыш

(табыс септік тұлғасындағы толықтауыш)


Мысалы: Оны ешкімге көрсетпе. Мен кітап оқыдым.

Жанама толықтауыш

(барыс, табыс, шығыс, көмектес септіктері тұлғасындағы және туралы, жөнінде, жайында шылауларымен тіркесіп келген сөздер тұлғасындағы толықтауыш)

Екі қарт кісімен амандастым. Оның ұзақтан келе жатқандарға көзі түсті. Сабақта жарыс туралы сөйлестік.


Пысықтауыш

Сөйлемде Іс – қыймылдың тнрлі белгісін (мекенін, мезгілін т.б) анықтайтын мүше. Сурақтары: қайда? Қайдан? Қалай қарай? Қашан? Қашаннан бері? Қалай? Қалайша? Қайтіп? Неліктен? Не үшін? Неге? Не мақсатпен? Қаншалықты?


Пысықтауыш мағынасына қарай:



түрі


мекен


мезгіл


Себеп - салдар


Сын - қымыл


Мақсат



ережесі



Іс - әрекетінің болу орынын, мекенін білдіреді.

Іс - әрекетінің мезгілін білдіреді.

Іс - әрекетінің себебін білдіреді.

Іс - әрекетінің жүзеге асу амалын, мөлшерін білдіреді.

Іс-әрекеттің мақсатын білдіреді.

сұрағы



Қайда? Қайдан? Қалай қарай?

Қашан? Қашаннан бері?

Неліктен? Не үшін? Неге?

Қалай? Қалайша? Қайтіп? Қаншылықты?

Неге? Не мақсатпен?

мысал



Олар

жоғары

көтерілді.

Ауылға қарай

аттылы біреу келе жатыр.

Түске шейін

оның жанында болды. Олар

қыс бой

осы аймақтан шықпады.

Кешке

амалсыздан

үйге қайттым. Ол

Отаны үшін

жанын қиды.

Оны

зорға

далаға алып шықты.

Оқу үшін

қалаға келді. Біз

әдейі

жарыстық.
?


bartn-defterdarl-birim.html

bartolinit---oficialnaya.html

bartoshik-yuzef.html

barts-raporu-2007-sakarya-2.html

barua-ya-kukubalika--.html