1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

darajalari  bilan  bog‘lang - Tasdiqla yman

bet10/10
Sana02.03.2018
Hajmi0.69 Mb.

darajalari  bilan  bog‘lang.

3.  Osiyoning  eng  yirik  shaharlari  geografiyasini  o‘rganing.  Ularning  xususiyatlarini

 

jahonning  boshqa  shaharlari  bilan  taqqoslang.

O'quvchilarni  baholash.  Uyga  vazifa 

-  betdagi  savollarga  javob  topish.



I-Sana_________  

II- Sinf-____________  

33 


Tekshirdim_________

III-Darsning mavzusi: 

Qozog’iston  Respublikasi.

Ta'limiy  maqsad 

-  Qozog'iston  Respublikasi haqida  ilmiy  tushunchalar  berish. 

Tarbiyaviy  maqsad 

-  O'quvchilarni  o'z maqsadiga  erishish  ruhida tarbiyalash.  Bir-

birlariga o'zaro  hurmat, jamoa  bo'lib ishlash, o'zaro yordam va  berilgan vazifani

bajarishda  mahsuliyat sezish  ko'nikmalarini tarkib toptirish.

Rivojlantiruvchi  maqsad 

-  O'quvchilarni  mustaqil  ishlash,  ijodiy izlanish, guruxlarda 

ishlash orqali  bilim  olishga, xotirani  mustahkamlashga, tez fikrlash, fikrni aniq 

ifodalashga  o'rgatish,  til  madaniyatini o'stirish.

V-Dars turi: 

Yangi tishuncha va  qonunlarni o'rgatuvchi  dars.

VI-Darsda foydalaniladigan  metodlar:  

Hamkorlik texnologiyasi,  "Aqliy  hujum" 

,

VII-ODarsda foydalaniladigan jihozlar:  

ko'rgazmalar

VIII-Tashkiliy qism:

a)  salomlashilsh 

b)  navbatchi  axboroti

c)  davomatni aniqlash 

d)  uyga vazifani tekshirish

IX-Darsning  rejasi:

a)  o'tilgan  mavzuni  takrorlash 

b)  yangi  mavzu  bayoni 

c) 


mustahkamlash. 

d) 


O'quvchilarni 

baxolash


X-O'tilganlarni  takrorlash:

1.  Osiyo  aholisining  tadrijiy  o'sishi  (dinamikasi)  xususiyatlarini  o’quv  qoMlanmasi

 

matni ma’lumotlari asosida o‘rganing.  Unda tabiiy o‘sish ko‘rsatkichJari eng yuqori

 

va  past  boMgan  mamlakatlarni  aniqlang.  Bu  ko‘rsatkichlarni  mamlakatlarning

 

iqtisodiy  ahvoli  bilan  qiyoslang  va  xulosalar  chiqaring.

2.  Osiyoda urbanizatsiya jarayonlari qanday kechmoqda? Urbanizatsiya darajasi yuqori

 

va past bo‘lgan mamlakatlarni aniqlang va bu holatlarni mamlakailarning rivojlanish

 

darajalari  bilan  bog'lang.

3.  Osiyoning  eng  yirik  shaharlari  geografiyasini  o‘iganing.  Ularning  xususiyatlarini

 

jahonning  boshqa  shaharlari  bilan  taqqoslang.

XI-Yangi  mavzu  bayoni:

0 £rta  Osiyo  mintaqasining  shimoliy  va  markaziy  hududlarida  joylashgan.

 

Qozog‘iston  Respublikasining  milliy  mustaqilligi  16-  dekabr  1991-  yilda  e io n 

 

qffingan. Maydoniga ko‘ra jahonning 9- yirik mamlakatidir va u mintaqa hududining

 

2/3  qismini  egallaydi.

Respublikaning  iqlinii  keskin  kontinentaldir.

Qozog‘iston tabiiy resurslar bilan yaxshi ta’minlangan mamlakatlardan biridir.

U  qo‘rg‘oshin  va  rux,  xrom  va  vanadiy,  volfram  va  kumush  kabi  boyliklar

 

zaxiralariga  ko‘ra  jahondagi  ko‘plab  yirik  mamlakatlardan  oldinda  turadi.

 

Shuningdek,  respublika  mis,  molibden,  boksit,  ko‘mir,  neft,  fosforit,  temir

 

rudasiga  ham  ancha  boydir.  Ko‘mir  konlaridan  Qarag‘anda,  Ekibastuz,  neft

 

konlaridan  Tengiz,  Qorachig‘anoq,  temir  rudasi  konlaridan  Kustanay,  mis

 

konlaridan  Jezqazg‘an,  polimetall  konlaridan  Sharqiy  Qozog‘iston,  fosforit

 

konlaridan  Qoratov  kaitaligi va  ahamiyati bilan  alohida  ajralib turadi.



Qozogiston —  yer  resurslariga  ham  juda  boy.  Jam!  hududining  80 

%

  dan

 

ko‘prog‘i qishloq xo‘jaligida foydalaniladi.  Unda,  ayniqsa, yaylov va pichanzorlar

 

hissasi  eng  katta.  Ishlov beriladigan  maydonlar  (ekin  maydonlari)  35  mln.  ga ni

 

tashkil qiladi.  Bu boshqa 0 ‘rta Osiyo  Respublikalarining jam! ekin maydonlariga

 

nisbatan 4 marta kattalik qiladi demakdir.

Shu  bilan  birga  QozogHstonda  suv  va  o'rmon  boylikiari  sezilarli  darajada

 

taqchildir. Bularning bari respublikaning juda katta iqtisodiy rivojlanish salohiyatiga

 

ega ekanligini ko‘rsatadL

Aholisi.  Qozog‘ iston  aholisining  soni  jihatidan  mintaqada  0 ‘zbekistondan

 

keyinda turadi.  Hozirgi vaqtda aholisining xususiyatlariga ko‘ra Qozogiston:

—  eng  sc mi ill at;

—  tabiiy  o sish  ko‘rsatkich!ari  eng  past;

— qayta ко* chib ketuvchilar hisobiga aholisi son jihatdan kamayib borayotgan

 

respublika  hisoblanadi.  Masalan,  uning aholisi  1997-  yildagi  16,7  mln.  kishidan

 

2004- yilda  14,9 mln. kishigacha kamaydi.

Shu  bilan  birga,  Qozog'iston  mintaqada  aholisi  eng  siyrak  joylashgan

 

respublikadir.  Hozirgi vaqtda har 1  kv. km. maydonga 5 kishidan sal ko‘proq aholi

 

to‘g‘ri  keladi.

Qozogiston  0 ‘rta  Osiyoda  aholining  urbanizatsiya  ko‘rsatkichlari  yuqoriligi

 

bilan ham  ajralib turadi.  Hozirgi aholisining 57  %  i shaharlarda yashaydi.

Xo‘jaligi.  Qozog4 iston ning xo‘ja!igi  industrial  -agrar xarakterga ega. Ayniqsa,

 

ikkinchi jahon  umshidan  keyingi yiilarda  sanoat  tarmoqlari  tez  sur’atlar  bilan

 

rivojlantirildi.

Yoqilg‘i-energetika sanoati tarmoqlari respublika sanoatining eng yirik ishiab

 

chiqarish majmuasidir. Ayniqsa,  koinir,  neft qazib chiqarish  va elektr  energiyasi

 

ishiab  chiqarish  hajmi  bo‘yicha  Qozog"iston  0 ‘rta  Osiyoda  eng  yirik  respublika

 

hisoblanadi.  Neft  konlarining,  asosan,  respublikaning  g‘arbida,  yirik  elektr

 

stansiyalar shimolida joylashganligi, boshqa rayonlarini yoqiIg‘i va elektr energiyasi

 

bilan ta’minlashda katta qiyinchiliklami keltirib  chiqarmoqda.

Metallurgiya tarmoqlari sanoatimng ikkinchi yirik majmuasidir.  Respublikada

 

qora metallurgiya va rangdor metallurgiya sanoatlari yaxshi rivojlangan. Temirtau

 

shahrida Qarag'anda metallugiya kombinati ishlaydi.

Kimyo  sanoati  ham  tog‘-kon  sanoati  bilan  bogiangan  bo‘lib,  asosan,  neftni

 

qayta ishlash, mineral o‘g‘itlar. avtomobil shinalari va rezina texnika. sulfat kislotasi

 

mahsulotlari ishiab chiqarishga ixtisoslashgan.

Xll-Mustahkamlash:

1.  0 ‘quv  qo‘llanmasming  ilova  qismidagi  «Jahon  mamlakatlarining  kattaligi»ga  oid

 

materiallardan  foydalanib,  Qozog‘iston  Respublikasi  ko‘rsatkichlariga  yaqin  5

 

davlatni  aniqlang,  ulami  bir-birlariga  taqqoslang.

2.  Qozog‘istonda  iqlim  ko‘rsatkichlarini  qoilanmaning  matnidan  foydalanib,  tahlil

 

qiling,  qaysi  rayonlarida  tabiiy  nam  asosida  bahorikor  dehqonchilik  bilan

 

shug‘ullanish  mumkin  ekanligiga  baho  bering.

3.  Nima  uchun  Qozog‘iston  aholisi  so‘nggi  yiilarda  son  jihatdan  kamaya  boshladi?

 

Sabablarini  anialana.



I-Sana_________  

II- Sinf-____________   34 

Tekshirdim_________

III-Darsning mavzusi: 

Xitoy  Xalq  Respublikasi.

Ta'limiy  maqsad 

-  Xitoy  xalq  respublikasi haqida  ilmiy  tushunchalar  berish. 

Tarbiyaviy  maqsad 

-  O'quvchilarni o'z maqsadiga  erishish  ruhida tarbiyalash.  Bir-

birlariga o'zaro  hurmat, jamoa  bo'lib ishlash,  o'zaro yordam va  berilgan vazifani

bajarishda  mahsuliyat sezish  ko'nikmalarini tarkib toptirish.

Rivojlantiruvchi  maqsad 

-  O'quvchilarni  mustaqil  ishlash,  ijodiy izlanish, guruxlarda 

ishlash  orqali  bilim  olishga, xotirani  mustahkamlashga, tez fikrlash, fikrni aniq 

ifodalashga  o'rgatish,  til  madaniyatini  o'stirish.

V-Dars turi: 

Yangi tishuncha  va  qonunlarni  o'rgatuvchi  dars.

VI-Darsda foydalaniladigan  metodlar:  

Hamkorlik texnologiyasi,  "Aqliy  hujum" 

,

VII-ODarsda foydalaniladigan jihozlar:  

ko'rgazmalar

VIII-Tashkiliy qism:

a)  salomlashilsh 

b)  navbatchi axboroti

c)  davomatni  aniqlash 

d)  uyga vazifani tekshirish

IX-Darsning  rejasi:

a)  o'tilgan  mavzuni  takrorlash 

b)  yangi  mavzu  bayoni 

c) 


mustahkamlash. 

d) 


O'quvchilarni 

baxolash


X-O'tilganlarni  takrorlash:

1.  0 ‘quv  qo‘llanmasmmg  ilova  qismidagi  «Jahon  mamlakatlarining  kattaligi»ga  oid

 

materiallardan  foydalanib,  Qozog£iston  Respublikasi  ko‘rsatkichlariga  yaqin  5

 

davlatni  aniqlang,  ulami  bir-birlariga  taqqoslang.

2.  Qozog'istonda  iqlim  ko'rsatkichlarini  qo‘llanmaning  matnidan  foydalanib,  tahlil

 

qiling,  qaysi  rayonlarida  tabiiy  nain  asosida  bahorikor  dehqonchilik  bilan

 

shug‘ullanish  mumkin  ekanligiga  baho  bering.

3.  Nima  uchun  Qozog‘iston  aholisi  so‘nggi  yillarda  son  jihatdan  kamaya  boshladi?

 

Sabablarini  amalane.

XI-Yangi  mavzu  bayoni:

Jahonning  eng  qadimiy va  yirik davlatlaridan hisoblanadigan 

hozirgi  Xitoy

 

1949-  yil  1-  oktabrda  tashkil  topgan.  Uning  hududi  9,6  mln.  km2  ga  teng.

 

Maydonining  kattaligiga  ko‘ra jahonda  uchinchi  o ‘rinni  egaliaydi.  Bu  mamlakat

 

hududi g'arbdan sharqqa 5 ming km. ga, shimoldan janubga esa 3 ming km. gacha

 

cho‘ziladi.

Xitoy 


— xilma-xil  tabiiy 

resurslarga 

juda boy.  U  toshko'mir,  temir va mar-

 

ganes  rudalari,  boksit  va  polimetallar,  surma,  volfram,  molibden,  qalayi  kabi

 

mineral  xomashyolar  bilan  jahonda  eng  yaxshi  ta’minlangan  mamlakatlar

 

qatoriga  kiradi.  Daryolar  gidroenergetika  resurslariga  nihoyatda  boy,  bunday

 

quvvatlar hajmiga ko‘ra u dunyoda birinchi o‘rinda turadi.  Mamlakatning shimoli-

sharqiy va  janubi-sharqiy hududlari esa o‘rmonga boy.  Jami  hududining 8  foizi

 

o‘rmonlardan  iborat.

Shunday qilib, Xitoyda dunyodagi eng baland, sovuq va qurg‘oqchil tog'liklar



bilan  iliq va mo‘tadil iqlimli nam subtropik va tropik tabiatli hududlar yonma-yon

 

joylashgan.

Xitoy  -   aholisining soniga (1266,2 mln kishi) ko‘ra jahonda eng yirik mamlakat.

 

Hozirgi vaqtda Xltoyda jahon aholisining 20 foizidan ko‘prog‘i yashamoqda, ya’ni

 

jahon aholisining har 5  dan  biri  xitoylik demakdir.

Xitoyliklar  barcha sharqliklar  qatori tipik«bolajon* xalqlardandir. Shu sababli

 

mamlakat  aholisi  tabiiy o‘sish  hisobiga  tez  ko‘payib  kelgan.  Bu  holat  50-  yillar

 

o'rtalaridan boshlab Xitoyda aholi ko'payishini kamaytirishga olib keladigan o‘ziga

 

xos  demografik  siyosat  yurgizishga  sabab  boidi.  Mamlakat  Konstitutsiyasida

 

qonunlashtinlgan bu demografik siyosatga ko‘ra «bir oilaga bir bola» tavsiya qilinadi.

 

(Aholisining  tabiiy  ko'payishini  Xitoyda  bu  darajada  cheklashga  nima  sababdan

 

zoT  berilayotganligini  o‘yiab  ko‘ring.)

So‘nggi  yarim  asr  mobaynida  olib  borilgan  o ‘ziga  xos  qat’iy  demografik

 

siyosat  tufayli  aholining  tabiiy  ko‘rsatkichlari  har  1000  kishi  hisobiga  1955-

 

yildagi 20,3 dan  1999- yilda  12,0 gacha kamaydi.  Mamlakat aholisining umumiy

 

son!  1955 — 2004- yil orasida 615 mln. dan 1266 mln. gacha, ya’ni ikki baravarga

 

ko‘paydi. Xitoy aholisi ana shunday qat’iy cheklashlarga qaramasdan, so'nggi vaqtda

 

yiliga 10— 14 mln. kishigacha ko‘paymoqda.

Xitoy jahonning eng yirik mehnat resurslariga ega boigan mamlakati hamdir.

 

Unda 700  mln.dan ziyodroq mehnatga layoqatli aholi mavjud. Albatta, bunchalik

 

ko‘p sonli  mehnat  yoshidagi  aholini  ish  bilan ta’minlash  va  ularning  mehnatini

 

samarali  tashkil  etish  maium  murakkabliklarni keltirib  chiqarmoqda.

Aholisining  milliy-emik tarkibiga ko'ra Xitoyni bir vaqtning o‘zida ham ko‘p

 

millatli,  ham  bir  millatli  mamlakatlar  qatoriga  kiritish  mumkin.  Xitoyda 60  dan

 

ortiq  turli  millat  va  elatlar  yashaydilar.  Bular  uyg‘urlar,  mo‘g‘u]lar,  tibetliklar,

 

chjuanlar,  xueylar,  manjurlar  va  boshqalardir.  Shu  sababli  Xitoy  ko‘p  millatli

 

mamlakatlar qatorida turadi.

Xitoy  bir  millatli  mamlakat  hamdir.  Chunki  Xitoy  aholisining  90  foizdan

 

ko‘prog‘ini xitoyliklar  — xanlar  tashkil  qiladi.

Mamlakat aholisi hududiy jihatdan  notekis taqsimlangan. Aholining o‘rtacha

 

zichligi  har  1  m2  maydonga  136  kishini  tashkil  qilgani  holda  bu  ko‘rsatkich

 

Buyuk Xitoy pasttekisligi qismida 400 — 500 kishini, Xuanxe va Yanszi daryolari

 

oraliq tekisliklarida 800 — 1000 kishini tashkil qiladi. Mamlakatning cho‘1 va baland

 

Tibet  yassi  tog‘ligi  hududlarida  esa  bu  kobrsatkich  har  1  m2  maydonga  1 —- 2

 

kishidan  oshmaydi.  Umuman,  aholisining deyarli 90 foizi mamlakat hududining

 

1/3 qismidagina to‘plangan.

Xitoy jahonning o‘rtacha darajada urbanizatsiyalashgan mamlakatlari qatoriga kiradi.

 

So‘nggi vaqtlarda aholining  24 foizdan ko‘prog‘i shaharlarda yashamoqda.  U  hoziigi

 

vaqtda jahon mamlakatlari orasida yirik shaharlar (450),  millioner shaharlar (34) nmg

 

umumiy soniga hamda shahar aholisining mutlaq miqdoriga koVa birinchi o‘rinda turadi.

Xll-Mustahkamlash:

1.  Xitoy  nechanchi  yilda  tashkil  topgan?  Uning  yer  maydoni  qancha?

2.  Nima  uchun  Xitoy  ham  ko*p  millatli,  ham  bir  millatli  davlat  sanaladi?

3.  Mamlakat  aholisi  hududiy  jihatdan  qanday  joylashgan?




Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


elmi-redaktorlar-ziz-199.html

elmi-redaktorlar-ziz-202.html

elmi-redaktorlar-ziz-207.html

elmi-redaktorlar-ziz-211.html

elmi-redaktorlar-ziz-216.html