1 ... 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Darsni mustahkamlash uchun savollar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus,...

bet12/17
Sana24.05.2018
Hajmi3.01 Kb.

Darsni mustahkamlash uchun savollar


1. Ò. Adashboyev ijodining eng muhim fazilatlari nimada?
2. Shoirda she’rning tug‘ilishi qanday kechar ekan?
3. Shoirning tabiat manzaralari haqidagi qaysi she’rlarini bilasiz?
4. Yosh avlod tarbiyasida Ò. Adashboyev she’rlarining ahamiyati
qanday?

166

   Mahkam Mahmud


          (1940- yilda tug‘ilgan)
„Òog‘lar oralig‘ida, bog‘lar va yam-yashil o‘tloqlarda ulkan
odamlar baxtiyor hayot kechiradilar. Bog‘larida anor, anjir, olma,
o‘rik, bodom va yong‘oqlar g‘arq pishganida Ulkanlar vodiysida
bolalarning kulgisi jaranglaydi. Ulkan odamlar bolalarga turli
o‘yinlar bilan jasurlikni, bahodirlikni o‘rgatadilar.
Ulkanlar vodiysining shimolida, tog‘lar ortida mitti odamlar
sovuq o‘rmonlarda ayiq, bo‘rilar qurshovida yashaydilar. Bu
yerda to‘qqiz oy qish bo‘lib, yerlar muzlab qolgani uchun,
ekinzorlar ham yo‘q. Mittilar, asosan, daryodagi baliqlarni va
o‘rmondagi hayvonlarni ovlab tirikchilik qiladilar.
Ulkan odamlar ba’zi vaqtlarda Mittilar o‘lkasiga meva-cheva,
oziq-ovqatdan qarashib yuboradilar. Mittilar bundan xursand. Lekin
ularning boshlig‘i, yovuz dohiy jodugar — Shomon yordamida
Iblis bilan shartnoma tuzib, Ulkan odamlar vodiysiga qirq kun
davomida zaharli yomg‘ir yog‘diradilar. Zaharli yomg‘ir ta’sirida
ulkan odamlarning boshi shamollab, ongi pasayib, o‘zlarini mitti
odamlar deb, o‘z soyalaridan ham qo‘rqadigan, begonalarning
buyrug‘ini bajaradigan mute, yolg‘onchi odamlarga aylanadi.
Ulkan odamlarning ko‘zlariga mittilar, aksincha, bahaybat, ulkan
bo‘lib ko‘rinadi. Zaharli yomg‘irdan foydalangan mittilar zo‘r
tayyorgarlik ko‘rib, Ulkanlar vodiysini bosib oladilar, ularga may
ichishni, baxillik va xudbinlikni o‘rgatadilar. So‘ng ularni qul qilib
ishlata boshlaydilar.
G‘orga yashirinib, zaharli yomg‘ir ofatidan qutulib qolgan,
o‘zligini, aql-hushini yo‘qotmagan bir guruh yoshlar Mittilar
hukmronligiga qarshi kurash boshlaydilar. Òabiatdagi shifobaxsh
giyohlardan dorilar tayyorlab, ulkan odamlarning ongini
ochishga, o‘zlarining ulkanligini tushuntirishga urinadilar. Ammo
bu kurash fojialarga boy...“

167
Adabiyotshunos, tarixshunos, san’atshunos olim, bolalar va
o‘smirlarga bag‘ishlangan badiiy fantastik, sarguzasht asarlar
muallifi Mahkam Mahmud „Òeskari ko‘zlar sayyorasi“ asarida
mittilar qabilasi yovuz dohiysining qilmishlarini fosh etib,
Ulkanlar vodiysi odamlarining zaharli yomg‘ir illatidan sog‘ayishi
jarayonini tasvirlaydi. Mahkam Mahmud zamondoshlari va
do‘stlari Òohir Malik, Xudoyberdi Òo‘xtaboyev, Hojiakbar
Shayxov, Murod Xidir, Anvar Obidjon, Rustam Obidlar bilan
birga o‘zbek bolalar va o‘smirlar adabiyotida badiiy fantastika
yo‘nalishining rivojiga munosib hissa qo‘shdilar.
Mahkam Mahmud ustozlari Mirkarim Osim, Odil Yoqubov,
Pirimqul Qodirov ijodlaridan o‘rganib, jahon badiiy fantastik
adabiyotining atoqli vakillari Fransua Rable, Jonatan Svift,
Xerbert Uells, Jyul Vern, Rey Bredberi, Robert Shekli, Alek-
sandr Belyayev, Kir Bulichev asarlarini o‘qib, ilhomlanib, zid-
diyatli to‘qnashuvlarga boy fantastik hikoya va qissalar yozishga
intildi. U „Men — men emasman“, „Òeskari ko‘zlar sayyorasi“,
„Asrlar devori“, „Mushkul muammo“, „Mangu kuy izlab“,
„Biz bilmagan dunyo“ asarlari bilan o‘zbek badiiy fantastikasi
rivoji, yosh avlodlarning axloqiy, ma’naviy tarbiyasi yo‘lida
xizmat qildi.
„...Qalin o‘rmonda, chakalakzorda mangu va oqilona tabiat
qonunlari asosida yashar edilar. Lekin bir kuni tong payti o‘rmon
hayvonlari — ayiqlar, fillar, maymunlar, sirtlonlar changalzor
podshohi Arslon huzurida to‘planib, kutilmaganda sodir bo‘lgan
g‘alati voqeani hayajon va tashvish bilan muhokama qila boshladi-
lar. Bular yashayotgan o‘rmon sarhadiga olis yurtdan paxta-
zorga  sepilayotgan zaharli dorilardan qochib kelgan bir to‘da
eshaklar o‘rmonda yashashga ruxsat so‘rayotgan ekanlar. O‘rmon
aholisi bu masalani muhokama qilib, birovlarning yukini ko‘ta-
radigan, o‘z taqdirini o‘ylamaydigan eshaklar bilan o‘rmondagi
erkin hayvonlar birgalikda yasholmaydi, degan xulosaga keldilar.
Ammo yosh va sho‘x bir maymun eshaklar o‘tlab yurgan
dalada bir xo‘tikcha bilan do‘stlashib qolibdi. Bular ikkalasi
kattalardan ruxsatsiz o‘rmonda sho‘xlik qilib o‘ynab yurgan ekan.
O‘rmon ahli favqulodda kengash chaqirib, eshak bilan
do‘stlashgan maymun bolasiga qanday jazo berishni muhokama
qila boshladilar. Bir donishmand maymun aybdorni sehrli  duo
bilan bo‘riga aylantirib qo‘yish zarur, dedi. Boshqalar aybdorni
quyonga yoki itga aylantirib qo‘yish zarurligini aytdilar.

168
Majlis oxirida barcha hayvonlar va qushlar bir xulosaga keldilar.
Aybdor maymun uchun eng og‘ir jazo berish — uni odamga
aylantirib qo‘yish kerak, degan qaror chiqardilar“.
So‘ng asarda maymunning odamlar orasida boshidan
kechirgan  ajoyib va g‘aroyib voqealari hikoya qilinadi. Yengil
yumor va satira bilan yo‘g‘rilgan „Eng og‘ir jazo“ hikoyasini
o‘qigan bolalar tabiat qonunlarini buzmaslik, nodon va o‘jarlar
bilan do‘stlashmaslik, o‘z qabilasi, xalqining urf-odatlarini
hurmatlash zarurligini tushunadilar.
Badiiy fantastika, falsafa, pedagogika va tarix sohasida ijod
qilayotgan Mahkam Mahmud 1940- yilning 5- dekabrida Andi-
jon viloyatining Asaka tumani Qadim qishlog‘ida tug‘ilgan. Bo‘l-
g‘usi adib tabiat go‘zalliklaridan, odamlar qalbidagi mehr-oqi-
batdan zavqlanib, tengqurlari orasida quvnoq va chidamli,
ertaklar olamiga shaydo bo‘lib o‘sdi. „Bolalik ajoyibotlari“ avto-
biografik qissasida adib bunday deb yozgan edi:
„...Baxtimizga biz uchinchi sinfda o‘qiyotgan Muqimiy nomli
29- maktabda tarix muallimi Habibullo Òillayev, o‘zbek tili va
adabiyoti muallimasi Nafisa opa Qosimova, rus tili va adabiyoti
o‘qituvchisi Olga Nikitichna o‘z fanlarining fidoyilari bo‘lib,
bizni adabiyotning sehrli olamiga olib kirdilar. Bu olamda ado-
lat,  vatan, vijdon, burch, mardlik, oliyjanoblik, haq ish uchun
fidokorlik, go‘zallik, pok sevgi borligini bildik. Bu kabi oliy
insoniy ideallar — unumli yerga sepilgan ezgulik urug‘lari kel-
gusidagi barakali ma’naviy ne’matlarga zamin yaratdi. Qalbi-
mizni behad boyitdi. Hatto algebra va geometriya o‘qituvchimiz
Omonullo Valixonov ajoyib Navoiyshunos olim va shoir ekanligi
bizga ham hayotbaxsh ta’sir ko‘rsatdi...“
Mahkam Mahmud „Men — men emasman“ fantastik
hikoyasida ham o‘zining bolalik chog‘lariga doir taassurotlaridan
foydalanib, adabiy qahramon ruhiy olamini ochishga intiladi:
„Yozning farahbaxsh kechalari mahalla chetidagi katta maysa-
zorda yosh-yalanglar tonggacha gurunglashib, cho‘pchak aytishib
o‘tirardik. Maysazor yaqinidagi daraxtlarning chakalak bo‘lib
ketgan shoxlari, beriroqdagi jo‘xorizor va loviyazorlar to‘lin oy
nurida g‘alati oqarib-bo‘zarib, sirli ko‘rinar, allaqayoqdan eshi-
tilayotgan haqqushning ovozi yuragimga vahima solardi. Onam
aytib bergan parilar haqidagi afsonalarni eslab, o‘yga cho‘mib,
osmonda charaqlagan yulduzlarning jimir-jimirini tomosha
qilardim. Òongning qayoqdan kelishini bilishga urinib, xo‘-

169
rozlar  qichqirayotgan,  yulduzlar „so‘nayotgan“ mahalda ham
osmondan ko‘zimni uzmas edim. Shu zayl onamning „uxla“ deb
koyishiga qaramay bolalarning sho‘x kulgisi, qiyqiriqlariga ko‘mi-
lib, har kuni tongni kutardik...“
„Men — men emasman“ hikoyasining qahramoni tabiatan
iste’dodli. Xayolotga, romantik orzularga boy nafosat, go‘zallikni
nozik his etadi. Lekin u yashayotgan muhitga bunday iste’dod-
lar begona. Hatto dushman deb hisoblanadi. U o‘qiyotgan oliy
san’at ilmgohida tabiatning rang-barang go‘zalliklarini tasvir-
lash taqiqlanadi, negaki bu „ustozlar“ nazarida go‘zallikdan
foyda yo‘q. „Foydasiz“ narsalarni esa yo‘qotish kerak. Òabiatdagi
barcha ajoyib, nafis ranglarni yo‘qotishga bosh direktorning
qudrati yetmaydi. Va u ranglarni kamaytirish va hatto oq-qoradan
boshqa barcha ranglarni yo‘qotishning oson yo‘lini topadi. U
ajoyib „ilmiy“ kashfiyot qiladi. Barcha iste’dodli rassomlarning
ko‘zlarini olib tashlab, o‘rniga faqat bir xil rangni sezuvchi
sun’iy ko‘z o‘rnatish haqida farmon chiqaradi. Bosh direktorga
yoqish uchun ko‘pchilik rassomlar bu fikrni qarsak chalib kutib
oladilar. Hikoya qahramoni Behzod esa tabiiy ko‘zlaridan
ayrilishni istamaydi. U oliy badiiy ilmgohni tark etadi. Yozuvchi
iste’dodli musavvirning ruhidagi tug‘yonni, kechinmalarni
qahramon tilidan bunday tasvirlaydi:
„Men asablarim qaqshab, qayoqqa yurishni ham bilmay,
tentiraganimcha institutdan uzoqlashdim. Shahar chetidagi
tashlandiq bir bog‘ga kirdim.
Quyosh hali botmasa-da, bog‘ga qorong‘ilik cho‘kkan, kuchli
shamoldan daraxtlar egilib, shovullar, uv tortar, marmar qir-
g‘oqlari yemirilib, ko‘chgan katta hovuzning qoramtir safsar tusdagi
suvi notinch jimirlar edi. Dumaloq granit (metin) poydevorda sa-
lobat bilan turgan Beruniy haykalining „sochini“ daraxt shoxlari
yulqilamoqchi bo‘lib tebranardi. Nazarimda haykal ag‘darilayot-
gandek edi. Hovuz tepasidagi maysazordan biroz o‘tganda da-
raxtzorga burkangan ko‘hna qasr ko‘rinardi. Uning hashamatli
derazalaridagi shoyi pardalar ham shamolda yulqinib botayot-
gan quyosh shafag‘ida qizil qonga bo‘yalganday yal-yal yonardi.
Shamol ko‘p o‘tmay dovulga aylandi. Endi hamma yoq
larzaga keldi. Bog‘ning tepasida ko‘hna o‘rmondagi bahaybat
chinorlar  ham faryod solib uvlay boshladilar. Osmon yorishib,
momaqaldiroq gumburladi. Chaqmoq chaqib, olov qilichi yarq
etib boshimga tushdi. Hushimdan ketdim.

170
Ko‘zimni ochganimda maysazorda yotardim. Dovul tingan.
Zim-ziyo ko‘kda menga notanish yulduzlar charaqlardi. Negadir
o‘zimni  qushday yengil sezardim, yuragimdagi toshdan qu-
tulganday edim. Òong yorishdi. Òizzalab o‘rnimdan turdim va
yonimga qarab qo‘rquvdan titrab ketdim. Maysazorda, yonginamda
notanish bir yigit hushsiz yotardi. Unga sinchiklab qaraganim
sayin hayratim orta boshladi. U menga, xuddi o‘zimga o‘xshardi...“
Shu zaylda hikoya qahramoni — musavvir ikkita odam bo‘lib
qoladi. Biri yurakli, biri yuraksiz. Ikkalasi bahsga kirishadilar. Zehni
o‘tkir o‘quvchi bu iste’dod va zamon o‘rtasidagi bahs ekanligini
tushunadi. Nosog‘lom muhitda iste’dod quvg‘inga uchraydi... Ammo
iste’dod mashaqqatli zamonda ham o‘zini, o‘zligini saqlab qoladi...
M. Mahmudning do‘sti va ijodda safdoshi, fantast adib Òohir
Malikning puxta kompozitsiyali „Falak“ qissasida tarixiylik va
zamonaviylikning, tarixiy shaxs taqdiri bilan voqea-hodisalarning
o‘zaro chambarchas bog‘langan mustahkam aloqasini ko‘rish
mumkin. Muallif tarixiylik vositasida zamonimizning eng dolzarb
muammosi: ma’naviy kamolot va ma’naviy qashshoqlik o‘rtasidagi
keskin kurashni katta ixtilof asosida badiiy mahorat bilan ifoda-
lab bera olgan. Yozuvchi M. Mahmudning „Mangu kuy izlab“
kitobiga kirgan tarixiy va fantastik hikoyalari ham shu jihatdan
o‘ziga xosdir. Ushbu kitobga kirgan „Mushkul muammo“ tari-
xiy-fantastik hikoyasida gap olimlar faoliyati haqida boradi. Unda
hikoya qilinishicha, Òarozi yulduzlar turkumida Koinot olim-
larining Oliy kengashi chaqiriladi. Kengashda kelajak, ya’ni XXV
asr (2501-yil) olimlari bilan XX asr olimlari ham ishtirok
etishadi. Asarning tarixiy fonida, fantastik usul vositasida, tarixda
o‘tgan Yer kurrasining mashhur olimlari, maxsus ilmiy qurilma
yordamida, xuddi Òohir Malik qissasidagi singari „ruhi chaqirib
olinib“ jonlantiriladi va majlisga chaqiriladi. Ular safida qadim
yunon faylasuflari Suqrot va Aflotun, mashhur olmon olimi
Albert Eynshteyn, o‘rta asrning qomusiy olimi Abu Rayhon
Beruniy va Abu A’lo al-Maarriy kabi atoqli zotlar bor. Bu
olimlarning ko‘p yillik tajribasidan, ilmiy kuzatishlaridan kelib
chiqqan mantiqiy xulosa shu: ilm-fan dunyosida yolg‘on, harom-
xarishlik, soxtalik bo‘lmasligi kerak! Olim hamma zamonlarda
haqiqatni ochiq-oydin, ro‘y-rost gapirishi lozim! Aks holda
ilmga, fanga xalq ishonmay qo‘yishi mumkin. Asarda
tasvirlanishicha, afsuski, olimlarning ko‘pchiligi, hatto Oliy
kengashda ishtirok etayotgan tirik va marhum mashhur

171
olimlarning o‘zlari ham zamon va hukmronlar taqozosi bilan
bu gunohni chetlab o‘tolmaganlar. M. Mahmud bu fikrni
o‘quvchiga tez yetadigan darajada yengil badiiy ifodalaydi.
M. Mahmudning „Saklar malikasi“ nomli tarixiy hikoyasida
qadim sug‘dlarning podshosi Omir va uning xotini malika
Isfaraning murakkab hayot yo‘lidan bir qiziqarli lavha keltiradi.
Makkor Eron shohi Kayxusrav hiyla bilan Omirni asir oladi.
Eron shohi: „Butun Sug‘d bo‘ysunganidan keyin shoh Omirning
jonini omon qoldiraman“ degan talabni qo‘yadi. Isfara sevikli
erining saklar dushmaniga do‘st, demak, o‘z xalqiga dushman
bo‘lib qolganiga chiday olmaydi. Ular jangda to‘qnashadilar. Shoh
Omir boshiga tushgan qilich zarbidan so‘zini tugatolmaydi. Bu
Isfaraning xiyonatga javobi edi.
M. Mahmud tarixiy manbalarni chuqur o‘rganadi. Qiziqarli
detallar topadi. Masalan, malikaning mehri tushgan qahramon
qiz Oqqiz, qadimiy saklarning odatiga ko‘ra, Vatanning bir necha
yovini o‘ldirgandan keyin sevgilisi Idanfarsga turmushga chiqish
huquqiga erishadi va u bilan kuch sinashadi. Òo‘y marosimida
shoh Omir taxti atrofidagi kichik taxtlarga joylashgan jangchi
ayollarning boshliqlari malikaning birinchi bo‘lib olovga meva
tashlab berishini kutishadi. Chunki qadimda sug‘dlar va xoraz-
miylar sharob ichish o‘rniga meva yoqib, uning hidiga mast
bo‘lishgan. Asarda qadimiy Xorazm qal’alari ravshan tas-
virlangan.
Odat va an’analardan tashqari, o‘sha davrning tarixiy tasviri,
qiyofasi ham M. Mahmud qalamida jonli, tiniq bo‘yoqlarda aks
etadi. Eng muhimi, tarixiy hikoyaning mantiqiy xulosasi bo‘lmish
kuchli vatanparvarlik tuyg‘usi yosh kitobxon qalbini hayajonga
keltiradi.
Yozuvchi Mahkam Mahmud „Rayhondagi zarpechak“, „Bi-
bixonim“, „Kleopatra“, „Shajarat ad-Dur“, „Rasululloh oilasi-
dagi ayollar“, „Sulton Mahmud G‘aznaviy“, „Boysung‘ur ibn
Shohrux“, „Ulug‘bek davridagi mutasavviflar“, „Orifi Maoniy“,
„Bahouddin Naqshband va So‘fiy Olloyor“, „Xusrav Dehlaviyga
javob“, „Zayniddin G‘azzoliy“, „Farididdin  Attor va Navoiy“,
„Zangi ota“, „Bobo Òohir“, „Ibn Sino va Ibn Òufayl“ kabi badiiy,
ilmiy-fantastik, tarixiy, falsafiy asarlari bilan elga tanilgan.
Mahkam Mahmudning „Abadiyat lahzalari“, „Iste’dod va ijod
falsafasi“, „Hayrat va tafakkur“, „Ahli dil“ kitoblarini xalqimiz
sevib o‘qiydi. U Arastu hakimning „Poetika“, „Katta axloq kitobi“

172
(„Axloqi Kabir“) asarlarini to‘liq tarjima qilgan, „Xitoba“ asari
tarjimasidan parchalar nashr etgan. V. G. Belinskiy asarlari,
N. G. Chernishevskiyning „San’atning voqelikka estetik muno-
sabatlari“, „Òanlangan pedagogik asarlari“, jahon mumtoz ada-
biyoti vakillaridan: V. Shekspir, O. Balzak, H. K. Andersen, Edgar
Po, Oskar Uayld, Stefan Sveyg, Vashington Irving, Luis Borxes,
Jubron Halil, Amin ar-Rayhoniy, I. Krachkovskiy, V. Bartold
asarlari Mahkam Mahmud va uning shogirdlari tarjimasida
nashr etilgan.
Mahkam Mahmud „Abdulxoliq G‘ijduvoniyning ma’rifat
maktabi“ ilmiy-badiiy risolasida ustoz Yusuf Hamadoniy va uning
iste’dodli shogirdlari Ahmad Yassaviy, Abdulxoliq G‘ijduvoniy
siymolari, ular yashagan davrning ilmiy, ijodiy, siyosiy-ijtimoiy
muhiti ravshan yoritilganki, bu risolaning muhim fazilatlaridan
biridir. Mualliflar aziz-avliyolar, tariqat pirlarining oltin halqalari
(Hazrat Jomiy buni „Silsilatuz-zahab“ — „Oltin shoda“ deb
ataydi) kimlar, qaysi zotlar ekanligini, ularning ruhiyati,
ma’naviy go‘zalligi va ma’rifat fidoyilari ekanligini yaxshi dalillab,
tasvir qilgan.
Eng muhimi, risola mualliflari bunday yuksak va murakkab
mavzuga doir axloqiy, tarbiyaviy, ma’naviy muammolarni jonli,
ravon, shirali tilda, erkin ohangda, ustoz Jomiy, Navoiy, Sulton
Husaynlarning mehrli munosabatlari zamirida, qiziqarli, ibratli
voqealar misolida yoritganlar.
Mahkam Mahmud o‘z asarlari bilan o‘zbek tarixiy nasri, badiiy
fantastikasi, adabiyotshunosligi rivoji, yosh avlodning axloqiy,
ma’naviy tarbiyasi yo‘lida samarali xizmat qilib kelmoqda.

Darsni mustahkamlash uchun savollar


1. Mahkam Mahmud bolalar va o‘smirlar adabiyotida badiiy fantastika
janrining rivojiga qanday hissa qo‘shdi?
2. „Eng og‘ir jazo“ hikoyasining ahamiyati nimada?
3. „Òeskari ko‘zlar sayyorasi“ asarida qanday g‘oya ilgari surilgan?
4. Adibning tarixiy, falsafiy mavzudagi qaysi asarlarini bilasiz?

173

   Muhammad Ali


       (1942-yilda tug‘ilgan)
O‘zbekiston xalq yozuvchisi Muhammad Ali (Ahmedov
Muhammad Ali) serqirra qalam sohiblaridan biri hisoblanadi.
Adib she’riyat va nasr, publitsistika va tarjima janrlarida ko‘p
asarlar yaratgan. Uning katta-katta asarlar yaratish barobarida
kichkintoylarni ham unutmay she’r va afsonalar yozayotganligi
quvonchli hodisadir.
Bolalar mavzusini yoritish, bolalar uchun ijod qilish ijod-
kordan katta mas’uliyat talab qiladi. Adib o‘zining tarixiy mavzuga
bag‘ishlangan „Boqiy dunyo“ (she’riy roman), „Ulug‘ saltanat“,
„Sarbadorlar“,  „Abadiy sog‘inchlar“ nomli romanlarida bolalar-
ning yorqin akslarini chizib berdi. Ayniqsa, bu „Ulug‘ saltanat“
tarixiy dilogiyasida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Biz unda Muham-
mad Sulton, Xalil Sulton, Mirzo Ulug‘bek singari shahzodalar-
ning bolalik davrlari tasvirlangan sahifalarni ko‘ramiz. „Boqiy
dunyo“ she’riy romanida esa asar qahramonlaridan biri Farhod-
ning bolaligi tasvirlari, ayniqsa, uning ismi ma’nosining yangicha
talqinda berilishi juda qiziqarli va ibratlidir.
Shoirning bolalarga bag‘ishlangan she’r va afsonalari ham
mavzular rang-barangligi bilan ajralib turadi. Adib bolalar uchun
asar yozganda bolalar tabiatining o‘ziga xosligini unutmaydi.
Bolalar har narsaga hayrat bilan boqadilar, hamma narsa ularga
qiziq tuyuladi. Ular har bir narsaga qarab dunyoni o‘zicha kashf
etadilar, bundan beqiyos quvonadilar. Shoir ana shu kashfiyotni
tasvirlashga harakat qiladi.
„Bo‘taloq“ she’rida bo‘talog‘iga boqib quvongan, atrofida
parvona bo‘lgan bolakay obrazi chiziladi. Bolaga, ayniqsa, bo‘ta-

174
loqning lo‘k-lo‘k etib chopishi, unga „cho‘k-cho‘k!“ deyish juda
yoqadi, uning o‘zi ham birga chopishga tayyor:
Bo‘talog‘im yayraydi,
Yantoq bersam chaynaydi.
Yam-yashil o‘tloqlarda,
Lo‘k-lo‘k chopib o‘ynaydi.
Bo‘talog‘im lo‘k-lo‘k,
Lo‘killama, cho‘k-cho‘k!
Bo‘talog‘im to‘ysin deb,
Barra o‘tlar tutaman.
Agarda qasd qilsam-chi,
Undan o‘zib ketaman!
Bo‘talog‘im lo‘k-lo‘k,
Lo‘killama, cho‘k-cho‘k!
Shoir o‘z she’rlariga tabiat manzaralarini, hayvonot olamini,
o‘t-o‘lanlarni mavzu qilib oladi. Bu esa shoir she’rlariga tabiiylik
baxsh etadi.
Òabiatda juda ko‘p maysalar, o‘t-o‘lanlar, gullar quyoshga
boqib, undan nur olib, yorug‘likka, issiqlikka talpinib umr ke-
chiradi. Quyoshning yo‘nalishi bo‘yicha u qaysi tomonga qarab
yursa, unga qarab intilib, undan kuch-quvvat olib nish uradi-
gan, o‘sib, toblanib pishadigan o‘simliklardan biri kungaboqar-
dir. Shu ma’noda shoirning „Kungaboqar“ she’ri alohida ajralib
turadi.
Quyosh — oftob bor joyda mehnat-u odob, ahillig-u do‘stlik,
vatanparvarlig-u muhabbat, sadoqat bo‘ladi. Kungaboqarning
yashnashiga, yashashiga havasi kelmaydigan bolaning o‘zi yo‘q.
Bolaning quvonchiga quvonch qo‘shgan kungaboqar uni eng
avvalo, mehnatkash, odobli bo‘lishidan tashqari, nafsini tiyishga,
xiyonat qilmaslikka o‘rgatadi:
...Bahor kelib ilisa kun,
Bo‘ylarini cho‘zib mamnun,
Yuz-boshini o‘rab butun,
Gulchalardan tanga taqar.
Qora-qura tishlari bor,
Cho‘ng boshiga kiyib dastor,
Sho‘xlik qilmay, jim, beozor,
Qarashlari menga yoqar.
Dalalarda yurar bo‘lsang,
Bog‘-rog‘larga borar bo‘lsang,
Òurishadi, qarar bo‘lsang,
Marzalarda turna qator.

175
Bo‘yim kichik — yetay desam,
Qo‘lim kalta — tutay desam,
Pistasidan totay desam,
Hamma kulib menga boqar.
Bolalarning odobiga odob, mehnatsevarliklariga mehnat-
sevarlik, ona-tabiatga nisbatan mehrlariga mehr qo‘shadigan
asarlaridan biri „Shudring“dir.
Kichkintoylar ona tabiat qo‘ynida yayrab-yashnab, erkin
kamol topadilar. Ona tabiatdagi har bir holat ular uchun bir
yangilik, kashfiyot bo‘lib tuyuladi. Bolalardagi bunday holatni
yaxshi bilgan Muhammad Ali o‘zining „Shudring“ she’rida shu
hagida so‘z yuritadi.
Shudring kuz faslining boshlanishi bilan bog‘liq. Yerga shud-
ring tushishi bilan meva-chevalar, poliz ekinlari pishadi. Yurtda
to‘kin-sochinlik boshlanadi. Shu ma’noda she’r qahramonining
zo‘r quvonch-u qo‘li ochiqlik bilan aytgan gaplari juda hayotiy
chiqqan:
Bog‘imizga bir qarang,
Gul ochildi rang-barang.
Òongda shudring tushibdi,
Gulga chiroy qo‘shibdi.
Bog‘dan nari poliz bor,
Unda qovun-tarvuz bor.
Qovunlar katta-katta,
Mehmon bo‘ling, albatta!
Onalarni ulug‘lovchi „Onamlarning bayrami“ she’ri bayram
munosabati bilan xonadonda yuz bergan quvonchli kayfiyatni
nurlantirib turadi. Bolaning nazarida butun tabiat aziz onajonini
qutlug‘ ayyom bilan qutlashga shaylangan. Qushlar hovlini
to‘ldirib uchib yurishibdi, ariqlarning labida ham o‘t-o‘lanlar
ko‘karib chiqibdi, oppoq bodom esa, gullarga ko‘milgan shoxini
ko‘z-ko‘zlab, darchadan onajonisining xonasiga „qo‘l“ cho‘zib
turibdi... Bayramga bolaning ham sovg‘asi bor: u o‘nta „5“ olib
qo‘ygan!
Muhammad Alining xalq afsonalari asosida „Ninachi haqida
ertak“, „Uch oltin g‘isht“, „Sirli qushlar“ nomli asarlar yaratgan-
ligi ham diqqatga sazovordir. „Ninachi haqida ertak“ (1977)
xalqimiz orasida qadimdan mashhur bo‘lgan „Kim zo‘r?“ degan
afsonaga asoslangan. Asar qahramoni Ninachi qish kirib qolga-
nini  sezmagan, yozni taralabedod qilib, o‘yin-kulgi bilan o‘t-

176
kazgan, uy-joysiz qayga borishini bilmay, „xazon cho‘pni hassa
qilgancha“ yo‘lga chiqadi. Muz ustidan o‘tayotib oyog‘i toyib
ketadi va quyrug‘ini sindirib qo‘yadi. U bu falokatdan qattiq
ozor chekadi va Muzga, sen zo‘r ekansan, deydi. Muz esa, men
zo‘r emasman, agar zo‘r bo‘lsam, quyosh eritib yuborarmidi,
Quyosh zo‘r, deydi. Ninachi so‘ng Quyoshga, uni berkitib olgan
Bulutga, uni bag‘rini teshib o‘tgan Yomg‘irga, keyin yomg‘ir
iðiga osilib yerga tushib, uni shimib olgan Yerga, yerdan unib
chiqqan Maysaga, uni bosib o‘tgan Otga va nihoyat, uni minib
olgan Odamga keladi...
Shoir adolat qidirib yurgan Ninachi sarguzashtini juda jonli
va qiziqarli tasvirlaydi, o‘qiganda tabiat manzaralari o‘quvchi ko‘z
o‘ngidan bir-bir o‘tadi.
„Uch oltin g‘isht“ afsonasini shoir o‘z otasidan eshitgan.
Voqea juda qiziq va ibratli. Uch aka-uka — Òo‘ng‘ich, O‘rtancha,
Kenja — uzoq safarga chiqishib, uchta oltin g‘isht topib oladilar.
Har biriga bittadan oltin g‘isht to‘g‘ri keladi. Biroq nafs tuzog‘iga
tushgan Òo‘ng‘ich bilan O‘rtancha o‘g‘il fitna uyushtirishib,
Kenjani o‘ldirmoqchi bo‘ladilar va uni ovqat olib kelishga yubo-
radilar. Kenja ovqat olib kelib dasturxonga qo‘yayotganda uning
boshiga g‘isht bilan urib o‘ldiradilar. Keyin xursand bo‘lishib,
ovqat yeyishga tutinadilar. Va shu zahotiyoq o‘zlari til tortmay
o‘ladilar. Chunki Kenja ham uchta oltin g‘ishtni o‘ziga olmoqchi
bo‘lib, akalarining ovqatiga pinhona zahar qo‘shgan edi... Shoir
bu afsonasida inoqlik, hamjihatlikni ulug‘laydi, ochko‘zlik,
nafsga berilishni qoralaydi. Asarni o‘qigan o‘quvchi sadoqat-u
ixlos yo‘lini tutish, halol bo‘lish kerakligini, ezgu ishlarda
birlashish lozimligini, yomonlik qilish asli insonning ishi
emasligini anglaydi, yaxshilikning umri uzun, yomonlikning
esa davri qisqa, degan haqiqatning boqiyligini tushunib yetadi.
„Sirli qushlar“ shoirning hind xalq afsonalaridan ilhomla-
nib yozgan asaridir. Unda halollik, fidoyilik, chin insoniylik
mavzulari ulug‘lanadi.
Muhammad Ali ijodida Amir Òemur mavzusi alohida o‘rinni
egallaydi. U 1967-yildayoq jasorat ko‘rsatib, Sohibqironning
bunyodkorligini ulug‘lagan va Mustaqillik yillarida maktab
darsliklariga kiritilgan „Gumbazdagi nur“ dostonini yozgan edi.
„Sarbadorlar“ tarixiy dilogiyasida (1989) o‘zbek prozasida birin-
chi marta 24—30 yoshli Amir Òemurning siymosi chizib berildi.
2007-yilda Davlat mukofotiga sazovor bo‘lgan „Ulug‘ saltanat“
tarixiy roman-dilogiyasi („Jahongir Mirzo“ — 1999, „Umarshayx

177
Mirzo“ — 2004)da adib Amir Òemur hayoti va uning suronli
davri, o‘zbek xalqining milodiy XIV asrdagi turmush tarzi, ijtimoiy
hayotda va tafakkurlarda ro‘y bergan o‘zgarishlar haqida qiziqarli
va ishonarli hikoya qiladi.
2008-yilda yozuvchi „Ulug‘ saltanat“ trilogiyasini yaratish
ustida izlanishlarini davom ettirib, uchinchi kitob „Mironshoh
Mirzo“ romanini yozib tugatdi.
Romandagi voqealar milodiy 1392—1399-yillarda Òuron,
Xuroson, Fors mamlakatlarida yuz beradi. Chingizxon impe-
riyasini tiklashga katta umidlar bog‘lagan, aslida Amir Òemur
qo‘llovi bilan Oltin O‘rdani egallagan „tutingan o‘g‘il“ Òo‘xta-
mishxon goh-goh Òuron yurtiga bosqinlar uyushtiradi, Xula-
guxon mulkiga ko‘z tikib,  Shirvon, Sultoniya, Òabriz va boshqa
shaharlarni qo‘lga kiritish niyatida qilich yalang‘ochlaydi. Uning
maqsadi Oltin O‘rda davlatini kuchaytirish, Buyuk iðak yo‘lini
qo‘lga kiritish edi. Amir Òemurday qudratli hukmdorga qarshi
kurashishga yuraklari dov bermay, Misr sultoni, Iroq hukm-
dori, Oltin O‘rda xoni barchasi birlashib, katta kuchga aylanish-
ni dilga tugadilar.
Amir Òemur o‘zining idroki, zukko va donishmandligi bilan
xalqaro vaziyatni teran kuzatib, bilib turar edi. U saltanatning
jahondagi mavqeyini yuksaklarga ko‘taradigan, ayni paytda
davlat xazinasini boyitib turadigan Buyuk iðak yo‘lini, albatta,
dushmanlarga berib qo‘ymas edi. Uning ustiga, XIV asrning
oxirgi o‘n yilida Eronda hukm surgan muzaffariylar, Iroqda
jaloyiriylar, qoraqo‘yunlilar qabilasi o‘zaro urushlarga tortilgan,
hatto Hajga borguvchilar yo‘li tahlikali tus olgan, o‘sha mam-
lakatlar notinchligidan qaroqchilar tomonidan talanardi. Ado-
latpesha Sohibqironning ra’yi bularning barini jimgina kuzatib
tura olmasdi. Òarixda „Besh yillik yurish“ deb nom olgan safar
sabablari ana shunday edi. Muallif romanda Amir Òemur tilidan:
„Òuron tursa bo‘ron bo‘ladi“, degan muxtasar jumlani o‘rinli
ishlatadi. Bu so‘zlar Sohibqironning o‘ziga bo‘lgan katta
ishonchini, bemisl kuch-qudratini yorqin ifodalab turar edi.
Yozuvchi yuqorida nomlari zikr etilgan asarlarda ham, yangi
romanida ham Amir Òemur siymosini yaratishga kirishar ekan,
Amir Òemurni dastavval chin inson sifatida ko‘rsatishni o‘z oldiga
maqsad qilib qo‘yadi.
„Ulug‘ saltanat“da buyuk davlat arbobi, bunyodkor, ilm-fan
homiysi va ulug‘ sarkarda, adolatparvar Amir Òemur o‘quvchi
12 — M. Jumaboyev

178
ko‘z oldida donishmand ota, suyukli yor, mard  va  sheryurak
zot, ahli ayoliga mehribon, kechirimli, o‘z nafsini jilovlay olishga
qodir, teran aql sohibi, komil insonlarning komili sifatida namo-
yon bo‘ladi. Sohibqironning farzandlariga mehri alohida tahsin-
larga sazovor, adib uni buyuk inson sifatida ko‘rsatishga erishadi,
mehr bilan Sohibqironning insoniy fazilatlarini qalamga oladi.
Suyukli o‘g‘li Umarshayx Mirzoning bevaqt halok bo‘lganini
eshitganda Sohibqiron ko‘zlariga to‘lgan yoshdan bir tomchisini
ham yerga tushirmaslikka o‘zida kuch topa oladi: „Qo‘limdagi
qarchig‘ayimni ovga solmoqqa shaylang‘on erdim. Qarchig‘ayimning
o‘zini merganlarning mergani ovlab ketdi, burgutga bergisiz
qarchig‘ayimni!..“  deydi bosiqlik bilan.
Òuron qo‘shini Jazira viloyatining Mordin qal’asini (hozirgi
Òurkiya hududida) zabt qilib turganda, Sultoniya shahridan
Shohrux Mirzo xonadonida o‘g‘il tug‘ilganligi (Ulug‘bek Mirzo
edi) xabari yetadi. „Alloh taolo bizga nabira ato etdi! — dedi
Sohibqiron Mordin tarafga ko‘z qirini tashlab. — Haq o‘z bandalariga
ravo ko‘rgan yaxshi odatlardan biri shukur aylamakdur. Alham-
dulilloh, shukur qilamen, shukronasiga Mordin elining joni-
molidan kechamen! Ulug‘bek Mirzo sharofatidan Mordin ahlining
gunohlaridan o‘tdum! Barchaga omonlik berilsun!“ Bu so‘zlarda
Sohibqironning insoniyligi yaqqol ko‘rinib turibdi.


Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


elrt-gyakorlatok.html

els-estrats-estructures.html

els-mstql-aradirmalar.html

elsa-netzwerk-burgenland.html

elshadeirn---introduccin-.html