Daryo suvining harakati va uning turlari Ma’lumki, daryo o’zanida suv og’irlik kuchi

Sana26.06.2017
Hajmi36.81 Kb.

Daryo suvining harakati va uning turlari

Ma’lumki, daryo o’zanida suv

og’irlik kuchi

(G) ta’sirida harakatga keladi. Bu kuchning tashkil etuvchilari quyidagilardan iborat:

1. O’zan tubiga perpendikulyar yo’nalishda ta’sir etadigan vertikal tashkil etuvchisi (Gu). Bu kuch o’zan tubidan bo’ladigan aks ta’sir kuchi bilan muvozanatlashadi;

2. O’zan tubiga nisbatan parallel yo’nalishda ta’sir etadigan gorizontal tashkil etuvchisi (Gx).

Daryo o’zanida oqayotgan suvning harakatini quyidagi ikki turga-

o’zgarmas harakat

va

o’zgaruvchan harakat

larga ajratish mumkin.

O’zgarmas harakat o’z navbatida ikkiga-

tekis

va

tekismas harakatlarga bo’linadi.

Тekis harakatda suvning oqish tezligi (), jonli kesma maydoni (), suv sarfi (Q) daryo uzunligi bo’yicha o’zgarmas, ya’ni bir xil qiymatlarda kuzatiladi. Natijada o’zan tubi nishabligi ( ) va suv sathi nishabligi () bir­biriga teng yoki parallel bo’ladi.

Тekismas harakatda suv sathi nishabligi (), suvning oqish tezligi (), jonli kesma maydoni () daryo uzunligi bo’yicha o’zgarib turadi. Тekismas harakat sekinlanuvchan va tezlanuvchan harakatlarga bo’linadi. Sekinlanuvchan harakatda suv sathi nishabligi () o’zan tubi nishabligi () dan kichik bo’ladi. Тezlanuvchan harakatda esa uning teskarisi kuzatiladi.

O’zgaruvchan harakatda oqimning barcha gidravlik elementlari-suvning oqish tezligi (), jonli kesma maydoni (), suv sarfi (Q) va boshqalar daryo uzunligi bo’yicha hamda vaqt bo’yicha o’zgaruvchan bo’ladi. Bunday harakat daryolarda to’linsuv davrida, gidrotexnik inshootlar, ayniqsa suv omborlari to’g’onlarining quyi beflarida kuzatiladi.

Laminar va turbulent harakat


Тabiatdagi barcha suyuqliklar, shu jumladan suv ham ikki xil-laminar va turbulent rejimda harakat qiladi.

Laminar rejimli harakat quyidagi xususiyatlarga ega bo’ladi:

a) suyuqlik zarrachalari va shu zarrachalardan tashkil topgan qatlamlarning tezliklari doimiy va bir xil yo’nalishda bo’ladi;

b) suyuqlik oqimi tubiga tomon tezlik nolga yaqinlashib, suyuqlik yuzasi tomon esa o’sib boradi;

v) suyuqlikning harakati uning yopishqoqligiga bog’liq bo’ladi.

Demak, suyuqlik zarrachalarining va shu zarrachalardan tashkil topgan qatlamlarning bir­biriga nisbatan tartibli va parallel harakati

laminar rejimli harakat

deyiladi.

Suyuqliklarning tartibsiz, girdobli harakati

turbulent rejimli harakatdir.

Тurbulent rejimli harakatda quyidagilar kuzatiladi:

a) oqimning har bir nuqtasida tezlik kattaligi va yo’nalishi bo’yicha o’zgaruvchan bo’ladi;

b) oqim tezligi uning tubida eng kichik qiymatga ega bo’lib, undan uzoqlashish bilan o’sadi, oqim yuzasiga yaqinlashgan sayin esa yana sekinlasha boradi;

v) suyuqlik harakati uning yopishqoqligiga bog’liq bo’lmaydi. Yer yuzidagi barcha oqar suvlar, asosan, turbulent rejimli harakat qiladi.

Laminar rejimli harakatdagi suyuqlikning tezligi ortishi bilan u turbulent rejimli harakatga aylanadi. Bu hodisa 1883 yilda ingliz fizigi O.Reynolds tomonidan o’rganildi va u quyidagi ifodani taklif etdi:

,

ifodadagi ­Reynolds soni, ­ suyuqlik oqimining o’rtacha tezligi, ­oqimning o’rtacha chuqurligi, ­suyuqlikning nisbiy (kinematik) yopishqoqlik koeffitsiyenti.

Reynolds sonining yuqoridagi ifoda yordamida hisoblangan qiymati uning chegara qiymatidan katta bo’lsa, turbulent rejimli harakat, aks holda laminar rejimli harakat kuzatiladi. Ochiq o’zanlar-daryolar, kanallarda Reynolds sonining quyi chegarasi 300 ga, yuqori chegarasi esa 1200 ga tengligi tajribalarda aniqlangan.

Т

ezlikni yuza qalqimalar yordamida o’lchash

Oddiy qalqimani yupqa taxtadan doira shaklidagi ko’rinishda tayyorlash mumkin. Daryodagi suvning oqish tezligini o’lchashda ishlatiladigan qalqimalar soni daryoning kengligiga va o’zanda suvning oqish xususiyatlariga bog’liq.

Qalqimalar yordamida tezlik quyidagi tartibda aniqlanadi. Daryoning to’g’ri qismi tanlab olinib, unda bir­biridan 15-20 metr masofada joylashgan uchta ko’ndalang qirqimlar belgilab olinadi. Qalqimalar I qirqimdan, daryo kengligi bo’ylab, navbati bilan birma­bir suvga tashlanadi. Qalqima II qirqimdan o’tayotganda sekundomer ishga tushiriladi, III qirqimga yetib kelgach esa u to’xtatilib, hisob olinadi. Тezlik esa quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:

,

ifodada ­suvga navbati bilan tashlangan qalqimalar tartibi, ­ II va III qirqimlar orasidagi masofa, ­shu masofada qalqima oqib o’tishi uchun ketgan vaqt. Qolgan qalqimalar uchun ham tezlik shu tartibda aniqlanadi. So’ng har bir qalqima uchun aniqlangan tezliklarning o’rtacha arifmetik qiymati hisoblanadi:

,

bu yerda:­suv yuzasidagi o’rtacha tezlik; ­qalqimalar soni.

Т

ezlikni gidrometrik parrak (vertushka)lar yordamida o’lchash

Daryo suvining oqish tezligini gidrometrik parraklar yordamida aniq o’lchash mumkin. Eng muhimi, u istalgan nuqtadagi tezlikni aniqlashga imkon beradi.

Gidrometrik parraklarning turli xillari mavjud. Hozirgi kunda gidrometeorologiya xizmatida va suv xo’jaligida uning

GR­21M, GR­55, GR­99

kabi turlaridan foydalaniladi.

Suvning oqish tezligini o’lchashda gidrometrik parrak temir shtangaga o’rnatilib, kerakli nuqtaga­chuqurlikka tushiriladi. Bunda suv o’lchash parragining o’qi suv oqimining uning qanoatlariga ta’siri natijasida suvning oqim yo’nalishiga parallel holatni egallaydi. Тezlik qancha katta bo’lsa, parrak shuncha tez aylanadi. Har 20 marta aylanganda esa, bitta tovush (signal) beradi. Aylanishlarga ketgan vaqt sekundomerda aniqlanadi va bir sekunddagi aylanishlar soni quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi:

(aylҒsek),

bu yerda ­hisob olish uchun ketgan vaqt (60­80 sekunddan kam bo’lmasligi kerak), ­shu vaqt ichidagi signallar soni.

Aylanishlar soni () bilan suvning oqish tezligi () orasidagi bog’lanish suv o’lchash parragini darajalash (graduirovka) natijasida aniqlanadi (19­rasm). Darajalash maxsus laboratoriya yoki gidrometrik parraklar ishlab chiqariladigan zavodlarda amalga oshiriladi. Aylanishlar soni () ma’lum bo’lgach, q bog’lanishni ifodalaydigan chizma yordamida suvning oqish tezligi ()ni aniqlaymiz.

Yuqorida aytib o’tilganidek, gidrometrik parrak ma’lum nuqtadagi tezlikni aniqlashga imkon beradi. Agar tezlik vertikalida suvning oqish tezligi bir nechta nuqtada o’lchansa, undagi o’rtacha tezlikni quyidagi ifodalar yordamida aniqlash mumkin:

a) agar tezlik 5 ta nuqtada o’lchansa, ;
b) agar tezlik 2 ta nuqtada o’lchansa, ,
ifodalardagi ­vertikaldagi o’rtacha tezlik, ­suv yuzasiga yaqin nuqtadagi tezlik, ­o’zan tubiga yaqin nuqtadagi tezlik,-mos ravishda chuqurliklarda joylashgan nuqtalardagi tezliklar.

Т

ezlikni hisoblash ifodasi yordamida aniqlash

Daryo suvining oqish tezligini o’lchash imkoniyati bo’lmagan hollarda, masalan, sellar yoki toshqinlardan so’ng o’zandan oqib o’tgan suvning o’rtacha tezligini aniqlash uchun hisoblash ifodasidan foydalaniladi. Ifodani keltirib chiqarish uchun o’zanda teng jonli qirqimlar bilan chegaralangan hajmni ajratib olamiz. Bu hajm miqdori


ifodaga teng bo’ladi. Ifodada: ­ko’ndalang qirqim (jonli kesma yuzasi); ­ko’ndalang qirqimlar orasidagi masofa.

Chegaralab olingan hajmdagi suv massasiga quyidagi kuchlar ta’sir qiladi:

1. Gidrodinamik bosim kuchi (P);

2. Og’irlik kuchi (G);

3. Ishqalanish kuchi (T).

Gidrodinamik bosim kuchining qiymati nolga teng, ya’ni P q 0, chunki bir xil nishablikda va bir xil yuzali qirqimlarda uning tashkil etuvchilari o’zaro teng, ya’ni P1 q P2 hamda qarama­qarshi yo’nalgan bo’ladi. Shu sababli hisoblashda gidrodinamik bosim kuchini e’tiborga olmaymiz.


Og’irlik kuchining qiymati

ifodaga teng bo’lib, uning gorizontal tashkil etuvchisi ,

vertikal tashkil etuvchisi esa

,

ifodalar bilan aniqlanadi. Yuqoridagi ifodalarda ­suvning solishtirma og’irligidir. O’zanda suvning harakati, yuqorida aytib o’tilganidek, kuch ta’sirida vujudga keladi.

Тekis harakat bo’lishi uchunkuch ishqalanish kuchi () bilan teng bo’lishi kerak, ya’ni q .

Ishqalanish kuchining qiymati

,

ifodaga teng ekanligini e’tiborga olib, q tenglikka asosan quyidagicha yozish mumkin:

sin , ()

bu yerda: ­namlangan perimetr, ­proporsionallik koeffitsiyenti bo’lib, u ifoda bilan aniqlanadi. -o’zan tubi g’adir­budurligi va chuqurlikka bog’liq kattalik bo’lib, Shezi koeffitsiyenti deb ataladi. Ikkinchi tomondan, rasmda ko’rsatilganidek

Sin

bo’lib, -suv yuzasi nishabligini ifodalaydi.

Yuqoridagilarni () tenglikka qo’ysak, quyidagiga ega bo’lamiz

:

Shu tenglikning har ikki tomonini ifodaga qisqartirilsa,

tenglik hosil bo’ladi. Ma’lumki, ( ­gidravlik radius) edi. Shuni hisobga olsak

bo’lib, bu ifoda ga nisbatan yechilganda

ifoda hosil bo’ladi. Ifodadagi koeffitsiyentni aniqlash uchun maxsus jadvallar tuzilgan. Nishablik () nivelir yordamida aniqlanadi. Gidravlik radius () esa o’lchangan chuqurlik ma’lumotlari asosida hisoblab topiladi.

Sinov savollari:

1. Daryo suvi harakatining qanday turlarini bilasiz? 2. O’zgarmas harakat va uning turlarini eslang. 3. Laminar va turbulent rejimli harakatlarga misollar keltiring. 4. Daryoda suvning oqish tezligini o’lchash va aniqlashning qanday usullarini bilasiz? 5. Yuza qalqimalar yordamida daryo suvining oqish tezligi qanday aniqlanadi? 6. Тezlikni gidrometrik parraklar yordamida o’lchash qanday afzalliklarga ega? 7. Shezi ifodasining yaratilish tarixini eslang. 8. Тezlik epyurasi nima? 9. "Izotax" tushunchasiga ta’rif bering.

Do'stlaringiz bilan baham:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


emil-dumea---shif-16.html

emil-dumea---shif-20.html

emil-dumea---shif-25.html

emil-dumea---shif-30.html

emil-dumea---shif-6.html