1 ... 203 204 205 206 207 208 209 210 ... 298

Elmi redaktorlar: Əziz Məmmədov - səhifə 207

səhifə207/298
tarix17.01.2018
ölçüsü6.34 Mb.

İstilikxana effekti anlayışım ilk dəfə fizik Tindal (1863) irəli sünnüş, 

Arrenius  (1896)  tərəfindən  həmin  nəzəriyyə  elmi  əsaslarla  müdafiə 

olunmuş,  sonralar  isə  Kallender  (1938)  tərəfindən  sübut  edilmişdir  ki, 

karbon  qazının  atmosferə  antropogen  təsirindən  kəskin  iqlim 

dəyişkənlikləri  yaranır.  BMT-nin  və  

İqlim  Dəyişməsi  Üzrə  Beynəlxalq 

Ekspertlər Qrupunun 

məlumatlanna əsasən, pamik effekti və onun qlobal 

istiləşməyə  təsiri  aşağıdakı  kimi  qiymətləndirilir;  pamik  qazlarının, 

xüsusilə C

02

-nin atmosfer havasmdakı artımı yüksələn və daimi xətt üzrə 

davam edir. Karbon qazının əsas məbəyi isə İstilik Elektrik Stansiyalarında 

(İES), avtomobillərin mühərriklərində və s. yandırılan karbonlu yanacaqlar 

- neft, qaz, benzin və daş kömür hesab edilir. Müəyyən edilmişdir ki, təkcə 

1988-ci  ildə  tropik  meşələrin  qırılması  nəticəsində  atmosferə  5,5  mlrd,  t 

karbonlu  birləşmələr  daxil  olmuşdur.  Pamik  qazlarının  artma  dinamikası 

sayəsində planetdə temperatur yüksəlmişdir. Bu proses hər il davam edir. 

Belə ki, planet üzrə orta temperatur 1890-cı ildə 14,5 olduğu halda, 1980-ci 

ildə 15,2 V olmuşdur. BMT-nin son məlumatına görə, 2030-2050-ci illərdə 

orta temperaturun 1,0 -1,5 ‘’C artması güman edir. 2050-ci ilə qədər Dünya 

okeanının  səviyyəsi  0,5-1  m,  2100-cü  ilə  qədər  isə  2  m  qalxmaqla, 

planetimizin  qum  sahəsinin  müəyyən  hissəsinin  su  altında  qalması 

gözlənilir. Dənizlərin suyu isə həmin müddət ərzində 15-50, hətta 95 sm 

qalxa  bilər.  Bu  isə  canlı  aləmin  həmin  şəraitə  uyğunlaşa  biləcəyini  sual 

altına alır. Bu zaman biosfer və ekosistemlərin nonnal ahəngi pozulmaqla 

biomüxtəliflik  kəskin  tərzdə  azala  bilər,  meşələr  məhv  olduğundan 

səhralaşmanm miqyası arta bilər. Qlobal istiləşmə buzlaqların əriməsinə və 

Dünya okeanında suyun səviyyəsinin artmasına (2020-ci ildən başlayaraq 

ildə  0,5  sm-dən  artıq)  səbəb  olacaqdır.  Atmosfer  havasına  C

02

-nin  daxil 

olmasnm  əsas  antropogen  amili  tərkibində  karbon  birləşmələri  olan 

yanacaqlarm  (kömür,  neft,  mazut,  metan  və  s.)  yandırılmasıdır.  Hazırda 

atmosferə təkcə istilik  energetikasından hər bir nəfər üçün ildə  İt  karbon 

dioksidi daxil olur. Ekoloji proqnozlara görə, 

XXI əsrin 

birinci yarısında 

atmosferə 10 mlrd, t tullantı daxil olması nəzərdə tutulur. Bəzi dövlətlərin 

atmosferə atdığı tullantıların miqdarı aşağıdakı kimidir: ABŞ-22%, Rusiya 

və  Çin  -  hərəsi  11%,  Almaniya  və  Yaponiya  -  hərəsi  5%,  digər 

ölkələr-46%-ə qədər (İ.V. Novikov, 1998). İstixana effekti nəticəsində Yer 

səthində  sonuncu  yüzillik  ərzində  orta  illik  temperatur  0,3-06  '’C 

yüksəlmişdir.  Hazırda  atmosferdə  karbon  qazının  qatdığının  artma  sürəti 

ildə  0,3-0,5%  təşkil  edir.  Digər  qazların  da  atmosferdə  miqdarı  ildən-ilə 

xeyli artır (metan ildə 1%, azot oksidləri ildə 0,2%). Atmosferdə istixana 

qazlarının miqdarının ikiqat artması XXI 

446 



əsrin  ikinci  yarısında  havanın  orta  illik  temperaturunun  1-3,5  artması  ilə 

nəticələnəcəkdir. Beynəlxalq meteoroloji proqnozlaşmaya görə, atmosferdə 

C02-nin miqdarının 0,06 həcm faizi qədər artması (bu 2050- ci ilə təsadüf 

edir)  çox  kəskin  iqlim  anomaliyalannm  baş  vennəsi  ilə  nəticələnəcəkdir. 

İqlim dəyişmələri planetar miqyaslı problemdir. O, Yerin ətraf mühiti üçün 

ciddi  potensial  təhlükə  hesab  edilir.  Bu  hadisənin  əsasında  

"istixana 

effekti"  

dayanır.  Bu  effektin  mahiyyəti  aşağıdakı  kimidir:  atmosferdə 

xüsusi  qazların  müəyyən  konsentrasiyası  mövcuddur.  Bu  qazlar  Yerdəki 

həyatın  təmin  edilməsində  mühüm  rol  oynayır.  Onlar  istiliyi  atmosferin 

aşağı  qatlarında  saxlayaraq  isti  iqlim  şəraiti  yaradırlar.  İstiliyin  qazlar 

tərəfindən  səthdə  toplanması  

istixana  effekti  

adlanır.  Bu  qazlara  istilik 

effekti  yaradan  qazlar  deyilir. 

CO2,  CH4  (metan),  N2O,  ozon,  su  buxarı, 

halogen  tərkibli  qazlar  (freonlar)  olan  metilxlorid,  metil-  bromid, 

xlorflorkarbon  və  s.  birləşmələr  həmin  qazlara  aiddir.  Bu  qazların 

konsentrasiyasının  aıtması  Yer  səthində  müəyyən  yüksəklikdə  

"qaz 

pərdəsi  örtüyü"nün  

yaranmasına  və  atmosferin  aşağı  qatlarının 

temperaturunun xeyli artmasına səbəb olur. Qlobal istiləşmənin mexanizmi 

ümumiləşdirilmiş fonnada aşağıdakı kimidir: 

 

Günəş  enerjisinin  əsas  hissəsi  Yerin  səthinə  düşərək  onun 

tərəfindən udulur; 

 

Yerin  səthinə  düşən  infraqırmızı  şüaların  (istiliyin)  udulmayan 

hissəsi yenidən atmosferə qaytarılır; 

 

antropogen  fəaliyyət  nəticəsində  atmosferə  buraxılan  istixana 

qazları həmin istiliyi udaraq onu bütün istiqamətlərdə səpələyir və təkrarən 

Yer səthinə qaytarır. 

Təsərrüfat  və  sənaye  fəaliyyəti  zamanı  atmosferə  atılan  istixana 

qazlarının miqdarı get-gedə artaraq Yerin səthinə təkrarən qayıdan istiliyin 

miqdarını xeyli artırır, planetimizin orta temperaturunu yüksəldir və 

qlobal 

iqlim dəyişkənliyi 

törədir. Hansı qazın iqlimin istiləşməsinə daha çox təsir 

etdiyi, bu qazlann antropogen mənbələri hazırda mütəxəssislər tərəfindən 

artıq tamamilə müəyyənləşdirilmişdir 

(cədvəl 

10

.

2

).

 

Cədvəl 10.2 

İstixana qazlarının mənbələri və onların qlobal istiləşməyə 

təsiri (SOKAR, «Təbiətlə harmoniyada», 2011) 

Qazlar 


Əsas antropogen mənbələr 

Qlobal 


istiləşməyə 

təsiri (%) 

CO

2  

Enerjidən istifadə, meşədən 

65 


447 



:

files -> book
book -> Kendi Kendine
book -> Qabriel Qarsia Markes "Patriarxın payızı" Roman Latın Amerikasının Nobel mükafatı laureatlı dünyaşöhrətli yazı
book -> MahirəNərimanqızı
book -> Qarabağ müharibəsi (Qısa tarix)
book -> Alfred Besterdən “Qoca” əsəri
book -> Orxan Bahadırsoy Pyeslər Orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> Orxan bahadirsoy orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> İntiharın kölgəsi Dr. Əfzələddin Rəhimli


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


gebaa-nia-kolekto-de-72.html

gebaa-nia-kolekto-de-77.html

gebaa-nia-kolekto-de-81.html

gebaa-nia-kolekto-de-86.html

gebaa-nia-kolekto-de-90.html