1 ... 204 205 206 207 208 209 210 211 ... 298

Elmi redaktorlar: Əziz Məmmədov - səhifə 208

səhifə208/298
tarix17.01.2018
ölçüsü6.34 Mb.

 

istifadə,torpaqdan istifadə, sement 

istehsal 

 

CH

4

 

Qaz borularından sızmalar, heyvandarlıq 

fəaliyyəti tullantılarının fermentasiyası, 

düyü sahələri, tullantılar, tullantı 

poliponlan, biokütlənin yandırılması, 

məişət axıntılan 

20 

Halogenli 

birləşmələr 

Sənaye, soyuducu agentlər,aerozollar, 

köpükləndirici maddələr, həlledicilər 

10 


N

2

Torpağın gübrə ilə təminatı, torpağın 

təmizlənməsi, biokütlənin yandırılması, 

daş kömür və karbohidrogenlərin 

yandırılması 

Cədvəldən  göründüyü  kimi,  istiləşməyə  ən  çox  təsir  edən  karbon 

qazıdır  (65%),  daha  çox  həcmdə  istixana  qazlan  yaradan  iqtisadiyyat 

sektom  isə  

energetika  sektorudur.  

Beynəlxalq  institutlarm  tədqiqatlan 

əsasında iqlim dəyişmələrinin aşağıdakı əsas fəsadlan müəj^ən edilmişdir: 

 

yer  səthinin  qlobal  orta  temperaturunun  artması.  

XIX  əsrin 

ikinci yansı ilə müqayisədə Yer səthinin orta illik temperaturu 0,3 - 0,6 °C 

aıtmışdır; 

 

dünya  okeanının  səviyyəsinin  yüksəlməsi.  

Qlobal  istiləşmə 

dünya  okean  sularının  temperatumnun  aıtmasma,  onun  hüdudlannm 

genişlənməsinə səbəb olur, buzlaqlarm və dəniz buzlannın ərimə sürətini və 

okean  suyunun  səviyyəsini  artırır.  İqlim  dəyişmələri  üzrə  Dövlətlərarası 

ekspertlər qmpunun nəticələrinə görə son 100 ildə okeanda suyun səviyyəsi 

1 0 - 2 5   sm  ərazilərin  subasmasına,  bataqhqlann  aıtmasma,  suyun 

duzluluğunun  yüksəhnəsinə,  şirin  su  horizontlannm  pozulmasma, 

insanlann yaşayış yerlərini tərk etməsinə səbəb olur; 

 

yağintilarin  miqdarının  dəyişməsi.  

Avropanm  şimal  hissəsində 

ya- ğmtılann miqdan getdikcə artdığı halda cənub hissədə getdikcə azalır; 

 

hidroloji rejimin, su resurslaruun miqdarının və keyfiyyətinin 

dəyişməsi. 

Dağ rayonlan öz buzlaqlannı getdikcə itirir, qarlı ərazilər azalır, 

çaylar  daşır,  sahil  ərazilərin  qmnt  horizontlanndakı  duzlu  suyun  təsiri 

nəticəsində suyun keyfiyyətini aşağı salır, çaylann axım sürəti zəifləyir; 

 

ekosistemlərə,  meşə  və  kənd  təsərrüfatlarma  təsir  edir. 

Temperaturun  artması  iqlim  zonalannm  şimala  doğm  sürüşməsinə  səbəb 

olur.  Bu  sürüşmə  əksər  hallarda  növlərin  bu  dreyfə  uyğun  miqrasiyasma 

nisbətən 

448 



daha sürətli olur. Meşə və kənd təsərrüfatında bu effekt məhsulun böyümə 

və yetişmə dövrlərinə təsir edir. 

Müasir  dövrün  alimləri  qlobal  iqlim  dəyişmələri  ilə  mübarizənin 

vacibliyim ən prioritet istiqamət sayırlar 

(cədvəl 10.3).

 

Cədvəl 10.3 

Qlobal iqlim dəyişmələri ilə mübarizə tədbirləri (Pron, Ribes, 2003) 

 

Həyata keçirilməsi zəruri olan mübarizə tədbirləri

 

CO2 

Alternativ bərpa olunan eneıji mənbələrindən (Günəş, 

külək, biokütlə, hidro və s.) istifadəyə keçid; sənayenin və 

nəqliyyat sisteminin energetik effektivliyinin 

yüksəldilməsi; ev təsərrüfatının enerji effektivliyinin 

artıniması. 

CH4 

Üzvi tullantılann idarə edihnəsinin təkmilləşdirilməsi; 

tullantıların yaranmasmm qarşısınm alınması və təkrar 

emal hesabma tullantılann poliqonlarda basdınimasmm 

azaldılması; zibillik qazmdan eneıji mənbəyi kimi istifadə 

edibnəsi; metanm atıhnasınm qarşısmın alınması və s. 

N2O 

Üzvi tullantılarla davranış qaydalarmın təkmilləşdiribııəsi; 

gübrələrdən istifadənin məhdudlaşdınbnası və s. 

Halogen 


tərkibli 

birləşmələr 

Halogen tərkibli karbohidrogen istehsalında yeni 

texnologiyalann tətbiqi 

10.3.

 

iqlim  dəyişmələri,  onun  təbii  və  insan 

(antropogen)  faktorları. 

Atmosferdə  pamik  qazları  və  aerozollarm 

konsentrasiyasmm,  Günəş  radiasiyasının  dəyişməsi  və  Yer  səthində  baş 

verən  dəyişikliklər  iqlim  sisteminin  enerji  balansının  dəyişməsinə  səbəb 

olur. Bu dəyişiklik “radiasiya təsiri” tennini ilə ifadə olunur və iqlimdə baş 

verən  dəyişmələrin  təbii  və  insan  faktorlarının  isidici  və  ya  soyuducu 

təsirini göstərmək və müqayisə etmək üçün istifadə olunur. İnsan fəaliyyəti 

nəticəsində  1750-ci  ildən  bəri  atmosferdə  karbon  qazı,  metan  və  azot 

1

-oksidin qlobal konsentrasiyası nəzərə çarpacaq dərəcədə artmışdır. Təbii 

yanacaq növlərinin istifadəsi və torpaqdan istifadənin dəyişməsindən asılı 

olaraq  karbon  qazının  konsentrasiyası  xeyli  yüksəlmişdir.  Metan  və  azot 

1-oksidin konsentrasiyasmm artması isə başlıca olaraq kənd təsərrüfatı ilə 

əlaqədardır. 

Karbon qazı 

- əsas istilik effekti yaradan antropogen qazdır. 

Atmosferdə  karbon  qazının  qlobal  konsentrasiyası  2005-ci  ildə  280 

ppm-dən 379 ppm-ə qədər artmışdır. 

449 



2005-ci  ildə  atmosferdə  karbon  qazının  konsentrasiyası  buz  kemləri  ilə 

müəyyənləşmiş son 650 min ilə olan təbii həddini ( 180-300 ppm) aşmışdır. 

Əvvəlki illərlə müqayisədə son 10 ildə karbon qazının konsentrasiyasınm 

illik artım tempi xeyli yüksəlmişdir. Belə ki, orta hesabla 1960-2005-ci illər 

üçün ildə 1,4 ppm gözlənildiyi halda, 1995- 2005-ci illərdə orta hesabla ildə 

1,9  ppm  olmuşdur.  Atmosferdə  karbon  qazının  yüksək  konsentrasiyanm 

əsas  mənbəyi  yeraltı  yanacaq  növlərindən  istifadə,  eləcə  də  torpaqdan 

istifadənin  dəyişməsidir.  Atmosferdə  metanm  konsentrasiyası  1990-cı 

illərin əvvəllərində təxminən 715 ppb-dən 1732 ppb yüksəlmiş, 2005-ci ildə 

1774 ppb təşkil etmişdir. 2005-ci ildə atmosferdə metanm konsentrasiyası 

buz kemləri ilə müəyyənləşmiş son 650 min il üçün olan təbii diapazonunu ( 

320-790  ppb)  keçmişdir.  Metanm  konsentrasiyasınm  müşahidə  olunan 

3

mksəlməsi antropogen fəaliyyətin nəticəsidir, əsasən də kənd təsərrüfatı və 

yeraltı  yanacaq  növlərinin  istifadəsi  ilə  əlaqədardır.  Azot  1-  oksidin 

konsentrasiyası 2005-ci ildə təxminən 270 ppb-dən 319 ppb qədər yüksəlib. 

1980-cı  ildən  yüksəlmənin  tempi  daha  intensiv  gedir.  Hər  üç  tullantılar 

içərisində daha çox azot 

1

- oksid tullantısı antropogen xarakter daşıyır və 

əsasən  də  kənd  təsərrüfatı  ilə  əlaqədardır.  Üçüncü  Qiymətləndinnə 

Hesabatın çap olunmasından sonra iqlimə qızdırıcı və soyuducu antropogen 

təsir  barədə  təsəvvürlər  yaxşılaşmışdır.  Karbon  qazı,  metan  və  azot 

1

oksidin konsentrasiyasınm artması ilə müşahidə olunan ümumi radioaktiv 

təsir -t-2,30  (+2,07-2,53) Vt/m^  -ə bərabərdir.  Karbon qazının radioaktiv 

təsiri 1995-2005-ci illər ərzində 20% artmışdır ki, bu da son 

200


 ildə hər 

10

 

il  üçün  böyük  dəyişiklik  olmuşdur.  Aerozolların  antropogen  tullantıları, 

əsasən də sulfat, üzvi karbon, nitrat ümumilikdə soyuducu effekt verir və bu 

tullantıların  birlikdə  radioaktiv  təsiri  -  0,5(-0,9  -  -0,1)  VtW-ə  bərabərdir. 

Aerozollar eyni zamanda buludlar və  yağmtılann miqdarına da təsir edir. 

Ozondağıdıcı  kimyəvi  maddələr  azot  1-oksid,  CO,  karbohidrogenlər 

troposfer  ozonunun  tərkibinin  dəyişməsinə  səbəb  olur  və  bu  tullantılar 

+0,35  (+0,25  -  +0,65)  Vt/m^  radioaktiv  təsir  effekti  verir. 

Haloidkarbohidrogenlərin  atmosferə  tullanması  nəticəsində  birbaşa 

radioaktiv təsir +0,34 (+0,31 - +0,37) Vt/m^ təşkil edir. Günəş şüalannm 

axınında dəyişiklik 1750-ci ildən qeydə alınmaqla hər vahid sahəyə düşən 

radioaktiv təsirin qiyməti + 

0,12 


(+0,06 - +0,30) Vt/m^ olmuşdur ki, bu da 

Qiymətləndirmə haqqında Üçüncü Hesabatda verilən qiymətin  yarısından 

da az təşkil edir. 

Son iqlim dəyişmələri üzərində Birbaşa Müşahidələr 

göstərir  id,  

qiymətləndinnə haqqında Üçüncü Hesabatın nəşrindən sonra 

dünyada  baş  verən  iqlim  dəyişmələri  üzrə  yeni  elmi  biliklər  və  uəticələr 

əldə olunmuş, bir sıra qeyri-müəyyənliklərə aydınlıq gətirilmişdir. 1960-cı 

450 



:

files -> book
book -> Kendi Kendine
book -> Qabriel Qarsia Markes "Patriarxın payızı" Roman Latın Amerikasının Nobel mükafatı laureatlı dünyaşöhrətli yazı
book -> MahirəNərimanqızı
book -> Qarabağ müharibəsi (Qısa tarix)
book -> Alfred Besterdən “Qoca” əsəri
book -> Orxan Bahadırsoy Pyeslər Orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> Orxan bahadirsoy orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> İntiharın kölgəsi Dr. Əfzələddin Rəhimli


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


gebaa-nia-kolekto-de-95.html

gebaa-nia-kolekto-de.html

gebelik-ve-laktasyon---1-.html

gebelikte-kanama-ynetim.html

gebietsentwsserung--.html