1 ... 42 43 44 45 46 47 48 49 ... 298

Elmi redaktorlar: Əziz Məmmədov - səhifə 46

səhifə46/298
tarix17.01.2018
ölçüsü6.34 Mb.

onların təsir gücündən, sürətindən və müddətindən, həmçinin uyğunlaşma 

dərəcəsindən asılıdır. Belə ki, bəzi amillərin orqanizmə təsiri nisbətən zəif 

sürətlə  gedir  və  orqanizmin  ona  qarşı  verdiyi  adekvat  cavab  reaksiyası 

tədricən yaranır. Digər qrup amillər canlıya çox sürətlə təsir edir və canlı da 

ona  təcili  cavab  reaksiyası  verir.  Antropogen  amillərin  (insan  təsirləri) 

əksəriyyəti orqanizmə sürətlə, nisbətən az hissəsi isə tədricən təsir göstərir. 

Torpaq, su, hava və canlı aləm mühit amilləri olmaqla, 

mühit əmələgətirən 

faktorlar  

adlanır  və  onların  təsiri  müxtəlif  mühitdə  fərqli  olur.  Belə  ki, 

işığın təsiri hava mühitində daha çox və güclü, torpaqda və suda isə nisbətən 

zəif  olur.  Tərkibindən  asılı  olaraq  bütün  ekoloji  amillər  üç  əsas  qrupa 

bölünür 

(cədvəl 3.5):

 

Cədvəl 3.5 

Mühitin ekoloji faktorlarının (amillərinin) təsnifatı 

Abiotik

 

Biotik

 

İqlim:  işıq,  temperatura, 

nəmlik,  hava  cərəyanı, 

atmosfer təzyiqi 

Fitogen: bitki 

orqanizmləri 

Edafogenlər  (“e-dofos”  - 

torpaq:  mexaniki  tərkib, 

nəmlik  uduculuq,  hava 

keçiricilik, bərklik 

Zoogenlər: heyvan 

orqanizmləri 

Oroqrafıklər; 

relyef, 


landşaft, 

dəniz 


səviyyəsindən  hündürlük, 

eniş (yamac) eksoozisiyası 

Mikrobiogenlər: 

viruslar, bakteri- 

yalar, göbələklər 

Kimyəvi:  havanın  qaz 

tərkibi,  suyun  duz  tərkibi, 

konsentrasiya, 

torpaq 

bitkilərinin  turşuluğu  və 

tərkibi 

 

Antropogen 

İnsanın bütün həyat 

fəaliyyəti sferaları; 

fabriklər, zavodlar, 

mədənlər, emal və 

istehsalat, sənaye və 

kənd təsərrüfatı 

müəssisələri, tikinti 

və inşaat işləri, 

nəqliyyat vasitələri 

1.

 

Abiotik amillər  

- ətraf mühitin canlı aləmə təsir göstərən qeyri- 

üzvi  (cansız)  komponentlərindən  (temperatur,  işıq,  rütubət,  atmosfer 

təzyiqi, kimyəvi tərkib, mühitin reaksiyası - pH, sıxlıq, relyef, hərəkətlilik, 

su və s.) ibarətdir. 

2.

 

Biotik amillər 

- ətraf mühitin orqanizmə təsir edən canlı aləminin 

bir-birinə  təsir  fonnasıdır;  Orqanizmlərin  hər  biri,  digərlərinin  təsirinə 

mütəmadi  olaraq  bilavasitə,  yaxud  da  dolayısı  ilə  qarşılıqlı  əlaqəyə  girir, 

onların təsirlərinə məruz qalır, onlardan asılı olur (flora. 

104 



fauna növləri, mikroorqanizmlər, ibtidailər və s.)-  Orqanizmlərin təbiətdə 

mövcud  olan  əlaqələri  və  vəhdəti  biosenozların  və  populyasiyalarm 

dayanıqlı inkişafı üçün real potensial zəmin yaradır. Orqanizmlərin özləri də 

mövcud  olduqları  mühitə,  məkana  həmişə  müvafiq  təsirlər  göstərir. 

Müəyyən  nəmlik,  temperatur  fərqinə,  mikroiqlimə  malik  olan  meşələr 

səhralardan fərqli olaraq bir çox mikro və makroorqanizmlər üçün olduqca 

əlverişli  mühit  sayılır.  Bitki  örtüyünün  hesabına  yayda  burada  havanın 

temperaturu bir neçə dərəcə aşağı, qışda isə, əksinə yuxarı olur. Qar altında 

mövcud  olan  

mikroiqlim  mühiti  mütləq  abiotik  amil  

sayılır.  Qalınlığı 

50-70 sm olan qar örtüyünün 5 sm dərinliyində gəmiricilər yaşayaraq həyat 

fəaliyyətini davam etdirir. Bəzi iri məməlilər (sığın, maral və s.) də qarın 

altında soyuğun təsirindən qoruna bilir. Canlıların bir-birinə təsiri 

növdaxili 

(bir  ceyranın  digərinə  təsiri)  və  

növlərarası  

(canavarın  ceyrana  təsiri) 

foraıasmda təzahür edir. Biotik amillərin 3 əsas istiqamətdə - 

qida, sahə 

və 

reproduktiv 

əlaqə - inkişaf etməsi onlar üçün səciyyəvi hal hesab olunur. 

3. Antropogen amillər 

- insan fəaliyyətinin təbiətə, ətraf mühitə və 

onun amillərinə, o cümlədən orqanizmlərin həyatına birbaşa, yaxud dolayı 

yolla  təsir  göstənnəsindən  ibarətdir.  Bəşəriyyətin  inkişafının  bütün 

dövrlərində  insanların  fəaliyyəti  əvvəlcə  ovçuluğun,  sonralar  isə  aqrar 

sahənin, sənayenin, nəqlijq/atın, texnikanın inkişafına  yönəldilmiş və Yer 

planetinin  ekoloji  mənzərəsini,  durumunu  kəskin  surətdə  dəyişmiş,  ağır 

fəsadlara səbəb olmuşdur. Hazırda antropogen amillərin canlılara, biosferə, 

ekosistemlərə təsir diapazonu gündən-günə genişlənir, sanki təbiət üzərində 

hökmranlıq edir. Təbiət isə insandan asılı vəziyyətə düşməsinə baxmayaraq, 

bəşəriyyətə çox güclü adekvat neqativ cavab reaksiyaları verir, sanki qlobal 

ekoloji  kataklizmlər  və  fəlakətlərlə  insanlardan  qisas  alır.  Nə  qədər  ki, 

insanlar  təbiət  və  onun  səı-vətlərinə  düşmənçilik,  ekosid  münasibətlər 

göstərməkdən əl çəkməyib, öz missiyasını davam etdirir, heç şübhəsiz ki, 

təbiət də neqativ alternativ cavab reaksiyalarını davam etdirəcək. İnsanlar 

artıq bu reallıqla razılaşmağa məcbur olmuşdur. Antropogen amillərin təsiri 

2  qmpa  -  

insanın  başqa  canlılara  bilavasitə  və  canlıların  yaşayışını 

dəyişməklə  göstərdiyi  təsirə  

-  bölünür.  Birbaşa  təsirə  ovçuluq,  meşəni 

qmnaq, balıq tutmaq, bitkiləri mədəniləşdinnək, heyvanlan əhilləşdinnək və 

s.,  yaşayışı  dəyişdinnək  isə  canlının  mövcud  olduğu  ərazini,  mühiti  və 

məkanı  dəyişdinnəkdən  ibarətdir.  Orqanizmlərin  mövcud  olduğu  təbii 

yaşama  şəraitinin  «təkamülü»  əsasən  2  mərhələdən  -  

modifikasiya  

(ya- 

nmsəhra, çəmənlik, düzənlik, meşəlik və kolluqlann süni surətdə biçənək, 

otlaq,  torpaq  yollar  və  s.  ilə  əvəz  olunması)  və  

transformasiya 

(modifıkasiyaya  məmz  qalmış  ərazilərdə  əkin,  bağçılıq,  üzümçülük, 

tərəvəzçilik,  bostançılıq  sahələrinin  yaradılması,  şəhər,  qəsəbə,  kənd, 

fabrik. 


105 



:

files -> book
book -> Kendi Kendine
book -> Qabriel Qarsia Markes "Patriarxın payızı" Roman Latın Amerikasının Nobel mükafatı laureatlı dünyaşöhrətli yazı
book -> MahirəNərimanqızı
book -> Qarabağ müharibəsi (Qısa tarix)
book -> Alfred Besterdən “Qoca” əsəri
book -> Orxan Bahadırsoy Pyeslər Orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> Orxan bahadirsoy orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> İntiharın kölgəsi Dr. Əfzələddin Rəhimli


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


geli-tarihi-14--11--206.html

geliimsel-duraklamalarn.html

gelime-dinamii-hangi.html

gelimeler-ve-gncel.html

gelimle-ilgl-temel.html