1 ... 40 41 42 43 44 45 46 47 ... 298

Elmi redaktorlar: Əziz Məmmədov - səhifə 44

səhifə44/298
tarix17.01.2018
ölçüsü6.34 Mb.

tədqiqat  mərkəzləri  yaradılmışdır.  Ümumiyyətlə,  problem  o  dərəcədə 

təhlükəli  xarakter  almışdır  ki,  dünya  öz  intellektual,  maliyyə  və  s. 

resurslarının  xeyli  hissəsini  bu  sahəyə  yönəltmək  məcburiyyətindədir. 

Məsələn,  hər  il  bir  sıra  beynəlxalq  təşkilatlanır  (BMT,  İTU,  ISO  və  s.) 

dəstəyi  ilə  ekoloji  təhlükəsizlik  problemlərinin  həllinə  həsr  edilən 

İnfonnasiya Cəmiyyəti Məsələləri üzrə Dünya Sammitinin 

(WSİS - World 

Summit  on  the  İnfamation  Society  Forum)  

bir  bölməsi  e-  tullantılar 

problemlərinin  həlli  məsələlərinə  həsr  edilir.  Bundan  başqa,  bir  çox 

beynəlxalq,  regional,  milli  elmi  tədbirlər  keçirilir,  jurnallar  nəşr  edilir. 

2013-cü  ildə  keçirilən  Sammitdə  Azərbaycanın  nümayəndəsi  də  iştirak 

etmişdir. E-tullantılarm emal problemlərindən biri də onlarda əks olunmuş 

siiT  xarakterli  məlumatların  infonnasiya  təhlükəsizliyinin  təmin 

edilməsidir.  E-tullantılarm  infonnasiya  təhlükəsizliyi  dedikdə  bu 

tullantıların  infonnasiya  daşıyıcılarında  (o  cümlədən  kağız  daşıyıcılarda) 

müəyyən fəaliyyət, texnoloji proses, hadisə, şəxs, nou-hau və s. haqqında 

saxlanılan məxfi və sirli məlumatlann etibarlı məhv edilməsi prosesi başa 

düşülür.  Başqa  sözlə,  elə  zərərsizləşdinnə  prosesi  nəzərdə  tutulur  ki, 

tullantıların  material-energetik  resurs  xüsusiyyətlərini  saxlamaq  şərtilə 

onlardakı  ilkin  məlumatları  bərpa  etmək  mümkün  olmasın.  Problem 

ondadır  ki,  yaddaşı  etibarlı  silinməmiş  (məhv  edilməmiş)  e-tullantılarm 

infonnasiya  daşıyıcılarında  qalan  izə  əsasən  ilkin  məlumatları  bərpa  və 

müxtəlif qərəzli məqsədlərlə istifadə etmək mümkündür. Məsələn, ABŞ- da 

e-tullantılarm  infonnasiya  təhlükəsizliyi  problemləri  ilə  məşğul  olan 

İdentity  Theft  Resource  Center  təşkilatının  məlumatına  görə,  e-tullan- 

tılarm zərərsizləşdirilməsinin etibarlı metodlarla aparılmaması nəticəsində, 

keçən il ölkədə, 50 halda, dövlət sini də daxil olmaqla, hökumət və hərbi 

sektorda  sirli  məlumatların  itirilməsi  baş  vennişdir  (2,5  mln  ədəd  mətn  - 

fayi  şəklində).  Məsələnin  mahiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  İKT 

avadanlıqlarının  yaddaş  qurğularına  (maqnit,  optik,  lazer  və  s.)  yazılmış 

məlumatları həmin qurğuların öz funksional imkanlarından istifadə etməklə 

etibarlı şəkildə silmək mümkün deyil: belə bir qovşaq güclü maqnit sahəsi 

(və ya cərəyan şiddəti) tələb etdiyi üçün böyük qabarit ölçülərə malik olardı 

ki,  bu  da  miniatürləşmə  prinsiplərinə  ziddir.  Ona  görə  də  bu  məqsədlə 

böyük silmə gücünə malik avtonom qurğulardan - maqnit məhvedicilərdən 

istifadə  edilir.  Optik  infonnasiya  daşıyıcılarının  məlumatlarını  etibarlı 

silmək üçün prinsipial fərqli texnologiyalardan istifadə edilir: optik diskin 

xüsusi  tərkibli  həssas  yazma  qatı  məhv  edilir.  Bu  məqsədlə  müxtəlif,  o 

cümlədən  pirotexniki  metodlardan  istifadə  edilir.  Məlumatları  etibarlı 

silməklə yaddaş qurğusunun özünü korlamayan metodlara üstünlük verilir. 

Tullantı 

kimi 

atılmış 


kağız 

daşıyıcılardakı 

infonnasiyanın 

zərərsizləşdirilməsi məqsədilə 

100 



əsasən  onların  doğranmasından  istifadə  edilir.  Aşağı  sirlilik  sinfinə  aid 

məlumat daşıyan kağızlar şreder (shreder) adlanan qurğular vasitəsilə eni 12 

mm  olan  zolaqlar  şəklində,  yüksək  siiT  daşıyan  (V  sinif—  dövlət  sirri) 

kağızlar eni 0,8 mm, uzunluğu 13 mm olan zolaqlara doğranır. Daha kiçik 

ölçüləri  təmin  edən  qurğulardan  (qrinder,  dezinteqrator  və  s.)  da  istifadə 

edilir. Emalın mahiyyəti kağızı oxuna bilən ən kiçik ölçülü şriftin enindən 

də  kiçik  hissələrə  doğramaqdadır.  Elektron  və  elektrik  avadanlıqları 

istehsalı  prosesində  yaranan  axar  çirkab  sular,  ətrafa  yayılan  hava  axını, 

eləcə də istifadə edilən radioaktiv element və birləşmələrin ətrafa yayılan 

şüaları  da  özündə  müəyyən  sirli  infonnasiya  daşıya  bilər  və  texniki 

vasitələrlə  kənardan  bu  məlumatları  əldə  etmək  mümkündür.  Bir 

informasiya  daşıyıcısı  kimi  bu  mənbələrin  infonnasiya  təhlükəsizliyini 

təmin  etmək  məqsədilə  mövcud  metodlardan  yararlanaraq  müəyyən 

tədbirlər  görülməlidir. Təbiidir ki,  tullantılar problemi  Azərbaycandan da 

yan  keçməyib.  Məlumdur  ki,  tullantıların  əsas  kütləsi  təbii  sərvətlərin 

çıxarılması,  faydalı  qazıntıların  zənginləşdirilməsi  və  İKT  sahələrində 

yaranır. Azərbaycanda bu sahələrin yüksək inkişaf səviyyəsi və dinamikası 

indiyədək böyük həcmdə sənaye və e- tullantılarm əmələ gəlməsinə səbəb 

olmuşdur.  Araşdmnalar  göstərir  ki,  son  illər  bu  resursların  yüksək  artım 

dinamikası müşahidə olunur və İKT sahəsi üçün bu hal daha səciyyəvidir. 

Məsələn,  AB  ölkələrində  kompüterlərin  yenilənmə  tezliyi  1-1,5,  ABŞ-da 

bir il olduğu halda, Azərbaycanda dövlət təşkilatlarında 7, özəl firmalarda 

orta  hesabla  3  ildir.  Nəticədə  mənəvi  aşındığı  üçün  istifadə  olunmayan, 

lakin  hesabdan  silinməsinə  icazə  verilməyən  kompüter  avadanlıqları 

potensial  tullantılar  kimi  anbarlarda  yığılıb  qalır  və  sonda  adi  məişət 

tullantıları kimi atılır. Səbəb isə bu günədək respublikamızda e-tullantılarm 

idarə edilməsi probleminin sistemli şəkildə həll edilməməsidir. Aydındır ki, 

şəxsi təşəbbüsü ilə bu avadanlıqların (əsasən kompüterlərin) qəbulu, kustar 

formada bərpası və pərakəndə satışı ilə yarımleqal şəkildə məşğul olan bir 

qrup şəxs bu problemi əsaslı şəkildə həll edə bilməz. Digər tərəfdən, ölkə 

rəhbərliyi  İKT-ni  prioritet  sahə  elan  edib  və  görülmüş  məqsədyönlü 

tədbirlər  nəticəsində  son  8-10  ildə  sahə  üzrə  orta  illik  artım  dinamikası 

20-25 

% olmuşdur ki, bu da orta ümumdünya 

göstəricilərindən  2-3  dəfə  yüksəkdir.  Azərbaycan  Dövlət  Statistika 

Komitəsinin məlumatına görə 2011-ci ildə hər yüz nəfərə 48 kompüter, 65 

internet istifadəçisi və 110 mobil telefon düşmüşdür ki, bu da ümumilikdə 

təxminən 5 mln kompüter, 10 mln mobil telefon deməkdir. Aydındır ki, bu 

siyahıya digər elektron və elektrik (elektrotexniki) avadanlıqlarını da əlavə 

etsək  istismarda  olan  bu  qədər  elektron  və  elektrik  avadanlıqlarının 

e-tullantılarmm həcmini təsəvvür etmək olar. 

101 



:

files -> book
book -> Kendi Kendine
book -> Qabriel Qarsia Markes "Patriarxın payızı" Roman Latın Amerikasının Nobel mükafatı laureatlı dünyaşöhrətli yazı
book -> MahirəNərimanqızı
book -> Qarabağ müharibəsi (Qısa tarix)
book -> Alfred Besterdən “Qoca” əsəri
book -> Orxan Bahadırsoy Pyeslər Orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> Orxan bahadirsoy orxan Elsevər oğlu Bahadırsoy
book -> İntiharın kölgəsi Dr. Əfzələddin Rəhimli


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


geliogeofizicheskaya.html

gelip-bana-yakla---evlilk.html

gelir-tablosu-dipnotlari.html

gelir-vergis-yasasi---2.html

gelir-vergis-yasasi.html